Ang Huling Kabanata
Ang Ulat Pagkatapos ng Liwanag
Tatlong linggo matapos isara ang Silong-9, bumalik si Alina Reyes sa lumang obserbatoryo.
Hindi na siya pumasok sa ilalim.
Hindi pa.
Mula sa labas, tahimik ang gusali. Kupas ang mga pader. Basag pa rin ang ilang bintana. Kung titingnan ng ordinaryong tao, isa lang itong lumang obserbatoryong matagal nang pinabayaan ng panahon.
Pero alam ni Alina ang nasa ilalim nito.
Alam niya ang mga silid na hindi dapat nabuksan.
Alam niya ang mga pangalang muntik nang mabura.
Alam niya ang pintong kinailangan niyang isara.
Sa tabi niya, nakatayo si Niko. Nakasuot ito ng jacket, hawak ang lumang family picture na dati’y nagsimulang mawalan ng mukha at pangalan. Ngayon, buo na ulit ang litrato.
Si Niko.
Si Alina.
Si Elias.
Hindi na blurred ang mukha ng ama nila.
Hindi na nawawala ang pangalan.
Pero may iba na sa pakiramdam ng litrato.
Hindi na iyon tanong.
Hindi na iyon sugat na naghihintay ng sagot.
Isa na lang itong alaala.
Masakit pa rin, pero hindi na nanghihila pabalik.
“Ate,” sabi ni Niko, habang nakatingin sa obserbatoryo, “dito talaga nagsimula lahat?”
“Dito nagsimula ang Project Silakbo,” sagot ni Alina. “Pero mas nauna pa rito ang Project Unang Liwanag.”
“Iyon ang unang experiment?”
Tumango si Alina.
Tahimik sila nang ilang sandali. Sa malayo, may mga sasakyan ng LIKHA oversight team. May mga investigator, technician, at security personnel na pabalik-balik sa paligid ng facility. Wala na si Dalisay bilang director. Wala na rin ang dating chain of command ng Silong-9.
Lahat ng pinto sa ilalim ay sealed.
Hindi dahil may tinatago pa.
Kundi dahil kailangan munang maintindihan ng mga taong buhay kung ano ang halos nawala sa kanila.
“Ano ba talaga ang Project Silakbo?” tanong ni Niko.
Matagal bago sumagot si Alina.
Hindi dahil hindi niya alam.
Kundi dahil ngayon lang niya kayang sabihin nang hindi nanginginig ang loob niya.
“Sa official report, project siya para pag-aralan ang signal,” sabi niya. “Mysterious signal na unang nakuha ng LIKHA labindalawang taon na ang nakalipas. Akala nila galing sa malayong bahagi ng kalawakan.”
“Pero hindi?”
“Hindi lang. Hindi siya ordinaryong signal. May epekto siya sa oras. Kapag sinagot mo siya, hindi lang message ang bumabalik. Nagbubukas siya ng field.”
“Field?”
“Parang punit sa normal na takbo ng oras,” paliwanag ni Alina. “Hindi siya time machine. Hindi siya simpleng pinto papunta sa past o future. Mas delikado siya roon. Kaya niyang paghaluin ang alaala, records, lugar, at tao. Kaya niyang ipakita ang hinahanap mo. Kaya rin niyang gamitin iyon para hilahin ka.”
Napatingin si Niko sa litrato.
“Si Papa.”
“Oo,” sabi ni Alina. “Ginamit niya ang boses ni Papa. Minsan mukha niya. Minsan alaala niya. Pero hindi lahat noon si Papa.”
“Pero may bahagi talaga ni Papa doon?”
Huminga nang malalim si Alina.
“Oo. Iyon ang pinakamahirap intindihin. May naiwan sa kanya. Hindi katawan. Hindi buong buhay. Parang bakas. Parang huling mensahe na naipit sa loob ng anomaly.”
Tahimik na tumango si Niko.
Hindi nito pinilit ang sarili na maintindihan agad.
Siguro dahil alam nitong may mga bagay na hindi kailangang maging simple para maging totoo.
Mula sa likod nila, may papalapit na yabag.
Si Mika iyon, may hawak na tablet at makapal na folder. May maliit pa ring marka sa palad niya, manipis na guhit na parang peklat mula sa ilaw. Hindi na ito masakit, sabi niya. Pero minsan, kapag malapit siya sa lumang systems ng Silong-9, umiinit ito nang bahagya.
“Final review starts in fifteen minutes,” sabi ni Mika. “At bago ka magtanong, yes, kumain na ako. No, hindi kape ang breakfast ko. At yes, legal food iyon.”
Bahagyang natawa si Alina.
“Hindi ko pa tinatanong.”
“Pero alam kong itatanong mo.”
Tumingin si Niko sa marka sa kamay ni Mika.
“Iyan ba iyong nangyari noong… stabilizer?”
Tumingin si Mika sa palad niya.
“Oo. Officially, temporal exposure mark. Personally, souvenir ng pinakamasamang work shift sa buhay ko.”
“Delikado pa ba?”
Umiling si Mika. “Hindi na. Stable na raw. Pero once a week, chine-check pa rin nila. Ako mismo ang naglagay ng system check. Ayokong magising isang araw tapos hindi na naman ako kilala ng HR.”
Hindi napigilan ni Niko ang mahinang tawa.
Maliit lang.
Pero mahalaga.
Dahil ilang linggo pa lang ang nakakalipas mula nang halos makalimutan siya ng mundo.
Sa loob ng temporary briefing room sa lumang obserbatoryo, nakaupo sina Alina, Mika, Tomas, Serena, at ilang miyembro ng LIKHA oversight committee. Wala na ang dating lihim na setup ng Silong-9. May recording devices. May legal counsel. May written statements. May listahan ng mga taong kailangang abisuhan, tulungan, at bayaran sa lahat ng pinsalang dulot ng proyekto.
Sa dulo ng mesa, nakaupo si Dr. Lucio Dalisay.
Hindi na siya nakaupo bilang director.
Wala na ang dating ayos ng kanyang suit. Wala na ang dating kalmadong awtoridad sa boses niya. May security sa magkabilang gilid niya, hindi para protektahan siya, kundi para siguraduhing hindi siya aalis bago matapos ang lahat ng kailangan niyang sagutin.
Tinawag siya ng chairperson ng committee.
“Dr. Dalisay, for the record, ano ang tunay na layunin ng Project Silakbo?”
Tumagal ang katahimikan.
Pagkatapos, nagsalita siya.
“Ang official purpose ng Project Silakbo ay pag-aralan at i-contain ang signal na unang nadetect noong Project Unang Liwanag.”
“Official purpose lang iyon,” sabi ng chairperson. “Ano ang hindi inilagay sa public at internal-limited reports?”
Napayuko si Dalisay.
“Ang totoong layunin ay sagutin ang signal.”
Tahimik ang buong silid.
Nagpatuloy siya.
“Noong Project Unang Liwanag, naniwala kaming may intelligence sa kabilang dulo ng signal. Hindi namin alam kung alien communication, future transmission, o natural phenomenon na may pattern. Ang unang goal ay scientific contact.”
Tumingin siya kay Serena, pagkatapos kay Alina.
“Pero nang mawala si Elias Reyes, nagbago ang layunin.”
Hindi gumalaw si Alina.
Pero naramdaman niyang lumamig ang mga kamay niya sa ilalim ng mesa.
“Bakit?” tanong ng chairperson.
“Dahil pagkatapos niyang mawala, may bumalik na response gamit ang voice pattern niya. Hindi buo. Hindi malinaw. Pero sapat para maniwala kaming may bahagi sa kanya na buhay pa, o nakakulong sa field.”
“Doon ginawa ang Project Silakbo?”
“Oo,” sabi ni Dalisay. “Ginawa ang Project Silakbo para hanapin ang source ng response, i-stabilize ang anomaly, at kung maaari… bawiin ang nawala.”
“Ang ibig sabihin, bawiin si Dr. Elias Reyes?”
Hindi agad nakasagot si Dalisay.
“Oo.”
Sumikip ang dibdib ni Alina, pero hindi na siya nagulat.
Alam na niya.
Kailangan lang marinig ng lahat.
Si Serena ang sumunod na nagsalita.
“Hindi lang iyon ang problema,” sabi niya. “Habang tumatagal, mas malinaw na hindi retrieval system ang anomaly. Hindi siya ginawa para magbalik ng tao. Kapag may kinuha kang bagay mula sa field, may kapalit. Records. Alaala. Identity. Minsan tao mismo.”
Tinignan ng chairperson ang file.
“Ito ang tinatawag ninyong temporal erasure?”
“Oo,” sagot ni Serena. “Una, system records. Sunod, written records. Pagkatapos, memories ng mga taong hindi directly exposed. Kapag lumala, pati geographic at public memory records maaapektuhan.”
Doon nagsalita si Mika.
“Iyon ang nangyari sa akin. Nandoon ako. Buhay ako. Pero nawala ako sa database. May staff na hindi na ako nakilala. Kung nagtuloy iyon, baka pati personal memories ng mga kaibigan ko nawala rin.”
Tumingin ang committee kay Niko.
“At sa civilian outside the facility?”
Si Niko ang sumagot, kahit halatang kinakabahan.
“Nagsimula sa family picture. Una, nawala mukha ni Papa. Tapos ako naman ang nagsimulang mawala sa picture. May certificate ako na nawala ang first name. May kamag-anak kami na hindi ako nakilala sa phone.”
“Paano mo napigilan?”
“Hindi ko alam kung napigilan ko talaga,” sagot ni Niko. “Sinabi ni Ate na isulat ko ang pangalan ko. Kaya sinulat ko kahit saan. Buong pangalan ko. Birthday ko. Pangalan niya. Pangalan ni Papa.”
Huminga siya nang mabagal.
“Siguro nakatulong. Siguro hindi. Pero habang sinusulat ko, parang pinapaalala ko rin sa sarili ko na nandito pa ako.”
Tahimik ang committee.
May ilang bagay na hindi kayang sukatin ng report.
Pero narinig nila.
Naintindihan nila.
Tinanong ng chairperson si Alina.
“Ms. Reyes, bakit kinailangang isara ang Project Silakbo?”
Tumingin si Alina sa recording device sa gitna ng mesa.
Pagkatapos, tumingin siya sa lahat ng nasa silid.
“Dahil mali ang unang intindi namin sa warning.”
“Paliwanag.”
“Akala namin ang babala ay huwag i-on ang Project Silakbo. Pero putol iyon. Corrupted. Ang buong warning ay: huwag i-on nang lampas sa siyam na segundo.”
Bahagyang nag-iba ang mukha ng ilang miyembro ng committee.
Nagpatuloy si Alina.
“Hindi puwedeng sarado lang ang anomaly nang basta-basta, kasi may naiwan nang response sa loob. Kung ikakandado lang, kakalat pa rin ang epekto. Hindi rin puwedeng full activation, dahil kapag lumampas sa nine seconds, ang containment nagiging door. Kapag naging door, lalawak ang field. Ang simulation mismo ng Silong-9 ang nagsabing puwedeng umabot sa national temporal collapse.”
“National temporal collapse,” ulit ng chairperson. “Ano ang ibig sabihin sa simple language?”
Si Mika ang sumagot.
“Unti-unting pagbura. Hindi pagsabog. Hindi lindol. Hindi zombie apocalypse. Mas tahimik. Records mawawala. Pangalan mawawala. Mga lugar mananatili sa mapa pero mawawala ang identity. People could forget other people. Systems could lose histories. Eventually, reality itself might stop agreeing on what exists.”
Saglit siyang huminto.
“Sa simple Tagalog: puwedeng mabura ang Pilipinas, hindi sa lupa, kundi sa alaala at records ng mundo.”
Walang nagbiro pagkatapos noon.
Wala ring gumalaw.
Ang chairperson ay tumingin sa final report.
“Kaya ginawa ang inversion sequence?”
“Oo,” sabi ni Alina. “Kailangan buksan ang system sa loob ng eksaktong siyam na segundo para baligtarin ang field. Hindi para magbalik ng nawawala. Para isara ang pinto nang hindi nagiging full activation.”
“At ang kapalit?”
Hindi agad sumagot si Alina.
Naalala niya ang dilim.
Ang sandaling wala siyang katawan, pangalan, o oras.
“Halos ako,” sabi niya.
Si Mika ang sumingit.
“Siya ang nabura sa alaala namin pagkatapos ng sequence. Buti may restoration file. Kung wala iyon, baka nailigtas niya kami nang hindi namin alam na siya ang dahilan.”
Tumingin si Alina kay Mika.
May bigat pa rin sa salitang iyon.
Pero hindi na siya nag-iisa sa bigat.
Ang chairperson ay tumingin kay Tomas.
“Chief Villarin, ano ang recommendation mo sa Silong-9?”
“Permanent closure ng Project Silakbo,” sagot ni Tomas. “Full audit ng lahat ng LIKHA classified programs. Independent monitoring. At criminal review sa lahat ng nag-authorize ng cover-up.”
Napatingin ang lahat kay Dalisay.
Hindi siya umiwas.
“Do you contest that?” tanong ng chairperson.
Umiling si Dalisay.
“Hindi.”
“Do you accept responsibility?”
“Oo.”
“Para saan?”
Tumingin si Dalisay kay Alina.
Hindi siya humingi ng awa.
Hindi rin siya humingi ng mabilis na kapatawaran.
“Para sa pagtatago ng nangyari kay Elias Reyes. Para sa pagsisinungaling sa pamilya niya. Para sa paggamit kay Alina Reyes nang hindi niya alam ang buong katotohanan. Para sa pagpapatuloy ng Project Silakbo kahit alam kong may risk na hindi ko kayang kontrolin. At para sa pag-override ng safeguards noong gabing muntik nang mag-full activation.”
Hindi nagsalita si Alina.
Minsan, ang accountability ay hindi pa closure.
Pero simula iyon.
At sapat na muna iyon para sa araw na iyon.
Pagkatapos ng hearing, lumabas si Alina sa briefing room.
Nandoon si Niko sa hallway, hawak pa rin ang family picture. Agad siyang lumapit.
“Ayos ka lang?”
“Hindi pa buo,” sagot ni Alina. “Pero mas ayos kaysa dati.”
Tumango si Niko.
Sa dulo ng hallway, kausap ni Tomas ang dalawang investigator. Pagkatapos ng insidente, pansamantala siyang inalis sa regular duty habang iniimbestigahan ang buong command failure. Pero hindi siya sinuspinde. Sa report, malinaw na siya ang unang lumabag sa Silence Protocol para maprotektahan ang civilian outside facility.
Si Serena naman ay nasa kabilang silid, nagbibigay ng sworn statement tungkol sa Project Unang Liwanag. Siya ang tumulong buksan ang records. Siya rin ang unang pumayag na ilabas ang pangalan ni Elias sa official history ng LIKHA. Hindi niya tinakasan ang sariling kasalanan. Hindi rin niya pinalambot ang report para protektahan ang sarili.
Si Mika ay nasa may bintana, nakatitig sa tablet.
Lumapit si Alina.
“May problema?”
“Wala,” sabi ni Mika. “Tinitingnan ko lang kung existing pa ako.”
“Result?”
“Existing. Employed. Under mandatory psychological evaluation. Rude, pero fair.”
Napangiti si Alina.
Tiningnan ni Mika ang palad niya. Naroon pa rin ang manipis na marka.
“Hindi raw mawawala agad.”
“Masakit pa?”
“Hindi. Pero minsan parang umiinit kapag nagsisinungaling ang system.”
“Useful.”
“Oo. Pwede kong gawing career.”
Tumawa nang mahina si Alina.
Sandali lang iyon, pero totoo.
Pagkatapos, bumalik ang katahimikan.
“Alina,” sabi ni Mika.
“Hm?”
“May tanong ako na ayokong itanong.”
“Tungkol saan?”
“Tungkol kay Elias.”
Hindi gumalaw si Alina.
Nagpatuloy si Mika, mas maingat na.
“Sa tingin mo… patay na ba talaga siya?”
Matagal na tumingin si Alina sa labas ng bintana. Mula roon, tanaw ang lumang dome ng obserbatoryo at ang langit na unti-unting luminaw.
“Hindi ko alam kung ang salitang patay ang tamang salita sa nangyari sa kanya,” sabi niya. “May bahagi sa kanya na naiwan sa anomaly. May mensahe. May alaala. May boses. Pero hindi na iyon buhay na dapat habulin.”
Tinignan niya si Mika.
“Ang alam ko lang, hindi na siya naghihintay sa pinto.”
Tumango si Mika.
“Iyon ang importante?”
“Iyon ang kaya kong tanggapin ngayon.”
Sa labas ng facility, ilang oras pa ang lumipas bago sila tuluyang umalis.
Ibinaba ang lumang sign ng restricted research wing. Tinakpan ang entrance sa ilalim. Hindi sinira ang obserbatoryo, pero isinara ang lahat ng daan papunta sa Silong-9 hangga’t hindi natatapos ang independent review.
Ang official recommendation ng committee ay malinaw:
PROJECT SILAKBO: PERMANENTLY TERMINATED
PROJECT UNANG LIWANAG: DECLASSIFICATION REVIEW REQUIRED
SILONG-9: SEALED PENDING NATIONAL OVERSIGHT
TEMPORAL SIGNAL RESEARCH: SUSPENDED INDEFINITELY
Hindi na puwedeng ituloy ng isang director.
Hindi na puwedeng ikubli sa likod ng science ang pagnanais na ibalik ang isang patay, isang nawala, o isang kasalanang ayaw tanggapin.
Hindi na puwedeng tawaging progress ang isang proyektong kumakain ng pangalan ng tao.
Bago umuwi, huminto si Alina sa harap ng lumang obserbatoryo.
Si Niko ay nasa sasakyan na. Si Mika ay kausap pa si Tomas tungkol sa data handover. Si Serena ay tahimik na nakatayo malapit sa gate, hawak ang kopya ng restored file ni Elias.
Lumapit si Serena kay Alina.
“May ibibigay ako sa iyo.”
Iniabot niya ang isang maliit na envelope.
Lumang papel.
May pangalan sa harap.
Para kina Lina at Niko
Natigilan si Alina.
“Kay Papa?”
Tumango si Serena.
“Nasa old personal effects niya. Hindi ko alam kung bakit hindi ko ibinigay noon. O baka alam ko, pero wala akong lakas aminin.”
Tinanggap ni Alina ang envelope.
“Pasensya na,” sabi ni Serena.
Hindi agad sumagot si Alina.
Tinignan niya ang sobre, pagkatapos si Serena.
“Hindi ko pa alam kung kaya kitang patawarin.”
Tumango si Serena.
“Naiintindihan ko.”
“Pero salamat dito.”
Muling tumango si Serena. May luha sa mata niya, pero hindi niya pinilit lumapit o humingi pa ng higit doon.
Umalis si Alina dala ang envelope.
Sa sasakyan, hindi niya agad binuksan iyon. Hinawakan lang niya habang nasa tabi niya si Niko.
“Galing kay Papa?” tanong nito.
“Oo.”
“Bubuksan natin?”
“Sa bahay.”
Tumango si Niko.
Pagdating nila sa bahay, wala na ang kakaibang lamig sa sala. Nandoon pa rin ang lumang orasan. Tama na ang oras nito. Hindi na ito tumatakbo nang pauna. Hindi na ito humihinto sa mga oras na walang paliwanag.
Sa dingding, may mga bakas pa ng tape kung saan idinikit ni Niko ang mga papel na may pangalan niya.
Hindi agad iyon tinanggal ni Alina.
Hindi pa.
May mga bagay na kahit tapos na ang panganib, kailangan munang manatili.
Paalala na kumapit sila.
Paalala na may gabing muntik na silang burahin.
Paalala na nanalo sila, hindi dahil hindi sila natakot, kundi dahil hindi sila bumitaw.
Umupo silang magkapatid sa sala.
Binuksan ni Alina ang envelope.
Sa loob, may maikling sulat mula kay Elias.
Hindi ito gaya ng final message sa Silong-9. Hindi ito tungkol sa anomaly. Hindi ito tungkol sa Project Silakbo.
Mas simple.
Mas masakit.
Mas kanya.
Lina, Niko,
Kung may araw na hindi ako makauwi agad, alagaan ninyo ang isa’t isa. Huwag ninyong hayaang maging mas malaki ang pagkawala kaysa sa pagmamahalan ninyo. Ang trabaho ko ay tumingin sa malayo, pero kayo ang lagi kong inuuwian.
Kung mabasa ninyo ito nang wala ako, gusto kong malaman ninyo: hindi kayo iniwan. Hindi kailanman.
Mahal ko kayo sa lahat ng oras na meron ako.
Papa
Hindi umiyak agad si Niko.
Tinignan lang niya ang sulat.
Pagkatapos, dahan-dahan niyang ipinatong ang kamay niya sa papel.
“Mas okay ito,” sabi niya.
“Ang alin?”
“Na hindi galing sa machine. Hindi galing sa anomaly. Sulat lang niya.”
Napangiti si Alina habang umiiyak.
“Oo.”
Mas okay iyon.
Mas tao.
Mas totoo.
Kinabukasan, isinulat ni Alina ang personal account niya para sa final archive. Hindi para sa public release. Hindi pa. Pero para kung sakaling may ibang scientist, ibang director, o ibang ahensiyang makakita ulit ng signal, may babala silang hindi putol.
Isinulat niya nang malinaw:
Ang Project Silakbo ay hindi nabigo dahil mali ang science.
Nabigo ito dahil pinilit ng tao na gawing sagot ang bagay na dapat sana’y tanong.
Ginawa ito upang pag-aralan ang signal.
Itinuloy ito upang sagutin ang signal.
Muntik itong mag-full activation dahil may mga taong naniwalang kaya nilang kontrolin ang oras kapag sapat ang talino, sapat ang technology, at sapat ang lihim.
Pero ang oras ay hindi pinto para sa mga ayaw bumitaw.
At ang pagmamahal ay hindi dahilan para sirain ang bukas ng iba.
Sa dulo ng report, inilagay niya ang huling recommendation:
Do not reopen Project Silakbo.
Do not answer the signal.
If the signal returns, preserve the warning in full:
Do not activate beyond nine seconds.
Do not use grief as authorization.
Pagkatapos niyang isulat iyon, tumigil siya.
Matagal niyang tinitigan ang huling linya.
Saka niya dinagdagan.
Remember Dr. Elias Reyes not as the man lost inside the anomaly, but as the man who first tried to close the door.
Isinara niya ang file.
Sa labas ng bintana, maliwanag na ang umaga.
Nasa kusina si Niko, nagrereklamo dahil sunog ang tinapay. May message si Mika sa phone ni Alina, puro reklamo tungkol sa mandatory counseling schedule. May update si Tomas tungkol sa investigation. May short note si Serena: Elias’s name has been restored to the official record.
Huminga nang malalim si Alina.
Hindi pa ayos ang lahat.
Hindi agad gumagaling ang labindalawang taon.
Hindi agad natatapos ang pananagutan.
Hindi agad nawawala ang lungkot.
Pero iba na ang bigat.
Hindi na siya hinihila pababa.
Dala na lang niya.
At kaya na niyang dalhin.
Lumapit siya sa bintana at tumingin sa langit.
Hindi niya hinanap ang mukha ng ama niya.
Hindi niya hinintay ang boses nito.
Hindi niya hiniling na bumukas ulit ang kahit anong pinto.
Sa halip, hinayaan niyang pumasok ang liwanag sa sala.
Sa unang pagkakataon, ang bukas ay hindi na isang babala.
Hindi na ito silakbo.
Hindi na ito pinto.
Isa na itong umaga.