Araw ng kasal, nagising si Norma nang alas-kuwatro y medya.

Parehong oras ng karaniwang araw.

Sa loob ng ilang segundo, inisip niyang kailangan niyang bumangon para magbukas ng tindahan. Pagkatapos ay nakita niya ang cream dress na nakasabit sa labas ng aparador at naalala.

Ikakasal siya.

Sa edad na kwarenta’y nueve.

Dalawampung taon matapos siyang mabiyuda.

Nakahiga siyang nakatingin sa kisame, hinihintay ang takot. Dumating iyon, pero hindi sapat para mapaatras siya. Nasa tabi lamang iyon ng tuwa, hiya, at kaba.

May kumatok sa pinto.

“Ma, gising ka?”

“Hindi.”

Bumukas ang pinto at sumilip si Willard. Naka-white polo pa lamang at hindi pa nakaayos ang buhok.

“May breakfast sa kusina,” sabi nito.

“Sino ang nagluto?”

“Ako.”

“Anong nangyari?”

“Itlog lang.”

“Marunong ka nang magluto?”

“Scrambled lang.”

“Hinalu-halong itlog, hindi pagluluto iyon.”

Ngumiti si Willard. “Kumain ka bago dumating si Tita Cora.”

Makalipas ang kalahating oras, dumating si Cora na may dalang makeup kit at hair spray, mas excited pa kaysa sa mismong ikakasal.

Hindi ginawang iba si Norma. Kaunting makeup. Maayos na buhok. Pearl earrings na regalo ni Willard. Ang cream dress ay simple, malinis, at bagay sa katawan niyang hindi niya kailangang ikahiya.

Nang humarap siya sa salamin, hindi isang mas batang siya ang nakita niya.

Siya pa rin.

May mga linya sa mata mula sa puyat at pagtawa. May mga kamay na hindi na makinis dahil sa ilang taong pagbubuhat, pagbilang, at pagtatrabaho. May puting buhok sa gilid na hindi na niya pinakulayan.

Maganda siya.

Hindi dahil mukhang bata.

Dahil mukhang masaya.

“Umiiyak ka ba?” tanong ni Cora.

“Hindi.”

“Nasira ang makeup.”

“Kasalanan mo.”

“Wala pa akong ginagawa.”

Sa labas ng bahay, naghihintay si Willard. Nang makita siya, hindi agad ito nagsalita.

“Ano?” tanong ni Norma. “May mali?”

Umiling ito. “Wala.”

“Bakit ganyan ka tumingin?”

“Maganda ka, Ma.”

Simple lamang. Pero muntik na naman siyang maiyak.

Maliit ang ceremony room sa city hall. May puting kurtina, artificial flowers, at air-conditioning na masyadong malamig. Naroon na sina Dado, Emil, at dalawang kakilala mula sa repair shop. Naka-barong si Dado—simple at cream, at halatang hindi sanay magsuot nito dahil paulit-ulit niyang inaayos ang kuwelyo.

Nang makita siya, tumigil ito.

Pareho noong una nilang date.

“Nakalimutan mo na naman ang sasabihin mo?” tanong ni Norma mula sa malayo.

Natawa ang mga naroon.

“Mas malala ngayon,” sagot ni Dado.

Bago sila pumasok sa ceremony area, inalok ni Willard ang braso.

“Hindi ko kailangan ng escort,” sabi niya.

“Alam ko.”

Hinawakan pa rin niya.

Ilang hakbang bago makarating kay Dado, huminto nang bahagya si Willard.

“Hindi kita ibinibigay sa kanya, Ma.”

Napatingin siya sa anak.

“Hindi ka naman pag-aari ko,” patuloy nito. “Sinasamahan lang kita sa pinili mong buhay.”

Hindi siya nakasagot agad.

Hinawakan niya nang mahigpit ang braso ng anak. “Salamat.”

Nang ibigay ni Willard ang kamay niya kay Dado, walang anumang dramatic na salita sa pagitan ng dalawang lalaki. Isang tango lamang.

Sapat na iyon.

Bago magsimula, paulit-ulit tumingin si Dado sa pinto.

“Wala pa?” mahinang tanong ni Norma.

Umiling ito. “Nag-message. Nasa airport pa raw.”

“Puwede tayong maghintay.”

“May kasunod na schedule ang judge.”

“Five minutes.”

“Norma, ayos lang.”

Hindi ayos. Kita niya. Pero nang tawagin sila ng officiant, huminga nang malalim si Dado at humarap.

Simple ang seremonya. Walang mahabang speech. Tinanong kung kusang-loob silang pumapasok sa kasal. Pareho silang sumagot ng oo. Nang pirmahan ang marriage certificate, bahagyang nanginginig ang kamay ni Norma.

“Kinakabahan?” bulong ni Dado.

“Pangit lang ang ballpen.”

Ngumiti ito.

Hawak na niya ang ballpen para pumirma sa huling linya nang bumukas ang pinto.

“Hindi n’yo man lang ba ako hihintayin?”

Napalingon ang lahat.

Nakatayo roon ang isang babae na may maliit na maleta, gusot ang buhok, at suot pa ang jacket na halatang galing sa biyahe. Hawak nito ang cellphone at passport pouch. Hingal. Pagod. Nakangiti.

“Bea,” sabi ni Dado.

Hindi na nito itinuloy ang pirma. Lumakad patungo sa anak at niyakap iyon nang mahigpit.

“Akala ko hindi ka aabot.”

“Ako rin.”

“Iniwan mo ang trabaho?”

“Hindi. Tinapos ko sa airport.”

“Pasaway ka.”

“Mana sa iyo.”

Natawa ang lahat, pati si Norma.

Pagkatapos ng yakap, lumapit si Bea sa kanya.

“Tita Norma.”

“Salamat at nakarating ka.”

“Hindi ko palalampasin.”

Nagyakap sila. Hindi matagal, ngunit walang ilangan. Sa paraan ng pagtingin ni Bea, nakita ni Norma ang pagmamahal nito sa ama at ang pagpiling tanggapin siya bago pa man sila lubos na magkakilala.

“Si Willard,” sabi ni Norma.

Nakatayo ang anak sa tabi, hawak ang bouquet na pansamantalang ipinasa niya.

Nagkatinginan sina Bea at Willard.

“Hi,” sabi ni Bea.

“Hello.”

“Willard?”

“Oo.”

“Akala ko mas matanda ka.”

Kumunot ang noo nito. “Bakit?”

“Hindi ko alam. Sa kuwento ni Papa, parang ikaw ang mahigpit na barangay captain.”

Napahawak si Dado sa noo. “Wala akong sinabing gano’n.”

Unang beses ngumiti si Willard nang diretso kay Bea. “Ikaw naman, akala ko mas tahimik.”

“Hindi mo pa ako kilala.”

“Napansin ko.”

Maikli lamang ang palitan. Ngunit may kakaibang talas sa pagitan nila—hindi galit. Hindi rin agad lambing. Curiosity na parehong ayaw ipahalata.

Tinapos ang pirmahan. Naging mag-asawa sina Norma at Dado sa harap ng dalawang anak na minsang dahilan ng kanilang pag-iingat at ngayon ay saksi sa bagong buhay.

Sa labas ng city hall, kumuha sila ng family pictures. Si Norma at Dado sa gitna. Si Willard sa likod niya. Si Bea sa likod ng ama.

“Closer po,” sabi ng photographer. “Family picture.”

Lalong naglapit ang apat.

Sa likuran, bahagyang nagdikit ang braso nina Willard at Bea. Sabay silang lumayo.

Pagkatapos, pareho ring tumingin sa isa’t isa.

Nakita iyon ni Norma. Pero hindi niya binigyan ng kahulugan.

Sa araw na iyon, sapat nang hawak niya ang kamay ng lalaking pinili niya at nasa tabi ang anak na sa wakas ay natutong tanggapin na maaari pang lumawak ang kanilang pamilya.

Hindi na inisip ni Norma kung huli na ba para magsimula ulit. Hindi naman nasusukat sa edad kung kailan dapat dumating ang pag-ibig.

May mga bagay talagang dumarating kapag hindi mo na hinihintay—tahimik, simple, pero kayang baguhin ang lahat.

At kahit papalubog na ang araw, makulay pa ang hapon.