Part 2
Kinabukasan, maaga pa rin akong gumising.
Hindi dahil okay na ako.
Kundi dahil kahit masakit ang loob mo, hindi naman tumitigil ang kanin na kailangang isaing, ang ulam na kailangang painitin, at ang mga taong sanay na sanay na ikaw ang unang kikilos sa bahay.
Nasa kusina ako nang pumasok si Mama Lorna.
“Rhea, anak, may kape pa ba?”
“Opo,” sagot ko.
Nilagyan ko siya ng kape sa paborito niyang mug. Yung mug na may maliit na bitak sa gilid pero ayaw niyang itapon dahil bigay raw ni Papa noong malakas pa ito.
Umupo siya sa mesa, pagod pa rin ang mukha pero may bahid ng saya dahil sa nangyari kagabi.
“Ang saya ni Janelle kagabi,” sabi niya. “Parang kailan lang, hinahatid ko pa siya sa school.”
Ngumiti ako.
Hindi dahil gusto ko.
Kundi dahil automatic na sa mukha ko ang ngumiti kapag hindi ko kayang sabihin ang totoo.
“Opo.”
“Pag nakapagtrabaho na siya, makakahinga-hinga na rin tayo.”
Tumango ako.
Makakahinga-hinga.
Ang tagal ko nang hinihintay ang salitang iyon.
Pero habang nakatingin ako sa mug ni Mama, naisip ko: sino ang unang makakahinga?
Kami?
O ako?
Noong araw na iyon, pumasok ako sa trabaho na parang normal lang ang lahat. Nag-ayos ako ng uniform, ngumiti sa customer, naglista ng inventory, nagpunas ng counter, sumagot sa reklamo ng isang babaeng galit dahil kulang daw ang sukli niya kahit nasa kamay niya lang pala.
Normal lang.
Pero may nagbago.
Hindi sa mundo.
Sa akin.
Pagdating ng payday, hindi ko inabot kay Mama ang buong sahod ko gaya ng dati.
Nagbigay ako ng pera para sa kuryente, tubig, gamot ni Papa, at kaunting grocery.
Tapos ang natira, tinupi ko at inilagay sa maliit na sobre.
Napansin iyon ni Mama.
“Anak, may itatabi ka?”
“Opo.”
“Para saan?”
Huminga ako nang malalim.
“Mag-eenroll po ako ulit.”
Tumigil ang kamay ni Mama sa pagbibilang ng pera.
“Enroll?”
“Opo. Hindi full load. Kahit ilang subject lang muna. Sa gabi. Kaya kong isabay sa trabaho.”
Matagal siyang hindi nagsalita.
Hindi siya nagalit. Hindi rin siya ngumiti.
Parang may parte sa kanya na gustong matuwa, pero may parte ring nagku-compute na agad kung paano pagkakasyahin ang perang nabawasan.
“Kaya ba natin?” mahina niyang tanong.
Hindi “kaya mo ba?”
Kundi “kaya ba natin?”
Doon ko naramdaman kung gaano katagal nang hindi naging akin ang buhay ko.
“Hindi ko alam, Ma,” sabi ko. “Pero gusto kong subukan.”
Napatingin siya sa akin.
“Akala ko next year na lang?”
Napangiti ako nang mahina.
“Limang taon na pong next year, Ma.”
Hindi siya nakasagot.
Pumasok si Janelle sa kusina, hawak ang cellphone niya.
“Ate, may extra ka pa ba diyan? May oath-taking fee pa pala. Hindi ko nasabi.”
Dati, automatic na sana akong magbubukas ng wallet.
Dati, magtatanong ako kung magkano.
Dati, uunahin ko na naman.
Pero nang gabing iyon, hinawakan ko ang maliit na sobre sa bulsa ko.
“Wala na akong extra, Jan,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin, halatang nagulat.
“Ah… okay. Sige, hahanap na lang ako ng paraan.”
Hindi siya nagalit.
Pero halata sa mukha niya na hindi siya sanay.
Hindi siya sanay na wala akong sagot.
Hindi siya sanay na may bagay akong inuna na hindi siya, hindi si Mama, hindi si Papa, hindi ang bahay.
Ako.
Tumahimik ang kusina.
Pagkatapos ng ilang segundo, nagsalita si Mama.
“Janelle, baka pwede mong gamitin muna yung natira sa gift money mo kagabi.”
“Ma, pang-apply ko sana iyon.”
“Alam ko. Pero kailangan mong matutong magbudget. Hindi lahat kay Ate mo.”
Napatingin ako kay Mama.
Hindi niya ako tiningnan pabalik.
Pero narinig ko iyon.
Hindi lahat kay Ate mo.
Maliit lang na pangungusap.
Pero para sa akin, parang may nagbukas na bintana sa isang kwartong matagal nang kulob.
Hindi pa iyon apology.
Pero simula iyon.
Lumipas ang mga araw na hindi komportable ang bahay.
Hindi dahil nag-away kami.
Kundi dahil nag-iba ang dating ayos.
Dati, kapag may kailangan, ako ang sagot.
Ngayon, nagtatanong na muna sila.
“Rhea, kaya mo ba?”
“Rhea, may extra ka ba o wala?”
“Rhea, kailan ang pasok mo sa school?”
Minsan, naririnig ko pa rin ang bigat sa boses ni Mama kapag nagkukuwenta siya sa mesa. Minsan, napapabuntong-hininga siya kapag kulang ang budget. Minsan, ramdam kong gusto niyang sabihin, “Ikaw na muna, anak.”
Pero pinipigilan niya.
At sa bawat pagpigil niya, unti-unti kong nakitang hindi pala siya masama.
Sanay lang.
Sanay na ako ang malakas.
Sanay na ako ang hindi umiiyak.
Sanay na ako ang hindi nauubusan.
Sanay na ako ang hindi kailangang tanungin kung okay pa ba.
Mahirap baguhin ang nakasanayan.
Lalo na kung ang nakasanayan ay may isang taong tahimik na laging pumapayag.
Isang gabi, nadatnan ko si Janelle sa sala. May hawak siyang lumang notebook. Yung notebook ni Mama kung saan niya sinusulat ang utang, bayarin, at kung sino ang nag-abot ng pera.
Nakatitig siya sa isang page.
“Ate,” tawag niya.
“Hm?”
“Magkano lahat ang nagastos mo sa review center ko?”
Napatigil ako.
“Hindi ko na tanda.”
“May lista si Mama.”
Hindi ako lumapit.
Ayokong makita.
Hindi dahil ayokong malaman ang halaga.
Kundi dahil matagal ko nang alam na hindi pera ang pinakamasakit doon.
Ang pinakamasakit ay yung walang nakaalalang alamin.
“Ate,” ulit niya, mas mahina. “Bakit hindi mo sinabi?”
Napangiti ako nang pagod.
“Sinabi ang alin?”
“Na ganito pala kalaki.”
“Alam naman ni Mama.”
“Hindi. I mean… sa akin.”
Tumingin ako sa kanya.
Nakaupo siya sa sofa, hindi na mukhang board passer na pinapalakpakan kagabi. Mukha lang siyang kapatid kong ngayon lang nakakita ng bahagi ng buhay ko na matagal kong tinago sa likod ng biro at pagod.
“Masaya ka noon, Jan,” sabi ko. “Ayokong iparamdam sa’yo na utang mo sa akin yung pangarap mo.”
Napaluha siya.
Hindi dramatiko.
Hindi malakas.
Tahimik lang.
“Ate, hindi ko alam.”
Tumango ako.
“Alam ko.”
“Pero dapat tinanong ko.”
Doon ako hindi nakasagot.
Dahil tama siya.
Hindi niya kasalanan lahat.
Pero may mga bagay na hindi mo kailangang makita nang buo para maramdaman mong may taong nahihirapan na.
Minsan, kailangan mo lang tumingin.
At matagal nila akong hindi tiningnan.
“Ate,” sabi ni Janelle, “sorry.”
Hindi ko agad sinabi na okay lang.
Dati kasi, lagi kong sinasabi iyon.
Okay lang.
Kahit hindi.
Kahit ubos na.
Kahit gusto ko nang mawala kahit isang araw lang para makita nila kung gaano karami ang ginagawa ko.
Kaya imbes na “okay lang,” ang sinabi ko ay, “Masakit, Jan.”
Napayuko siya.
“Alam ko.”
“Hindi ko kailangan na bayaran mo ako.”
Tumango siya.
“Pero kailangan ko na huwag mong kalimutan.”
Umiyak siya.
At sa unang pagkakataon, hindi ako ang umalo.
Hinayaan ko muna siyang umiyak.
Hindi dahil gusto kong masaktan siya.
Kundi dahil minsan, kailangan maramdaman ng tao ang bigat ng katotohanan para hindi na niya ulitin.
Noong sumunod na buwan, unang sweldo ni Janelle.
Hindi malaki, dahil nagsisimula pa lang siya.
Pero umuwi siya na may dalang grocery.
Hindi yung malaki. Hindi yung pang-picture.
Sakto lang.
Bigas. Kape. Gatas ni Papa. Sabon. Konting prutas.
Inilapag niya iyon sa mesa.
“Para sa bahay,” sabi niya.
Napatingin si Mama sa kanya.
“Anak, itabi mo na sana para sa sarili mo.”
Umiling si Janelle.
“Hindi, Ma. Ako naman.”
Ako naman.
Dalawang salita lang.
Pero tumahimik ang buong bahay.
Nasa gilid ako noon, naghahanda ng gamit para sa klase ko. May notebook ako sa kamay, yung bagong bili ko mula sa perang hindi ko unang beses ibinigay lahat.
Tiningnan ako ni Janelle.
“Ate, hindi ko sinasabing kaya ko na lahat. Pero hindi na dapat ikaw lang.”
Hindi ako umiyak.
Pero napahawak ako nang mahigpit sa notebook ko.
Kasi minsan, hindi naman pala kailangan ng engrandeng apology.
Minsan, ang kailangan mo lang marinig ay:
Hindi na ikaw lang.
Lumipas ang ilang buwan.
Hindi naging perpekto ang bahay namin.
May araw pa ring nagkukulang ang pera.
May pagkakataon pa ring nasasabi ni Mama, “Rhea, baka pwede…” tapos titigil siya sa gitna, parang naaalala niya.
May mga araw na sumasama ang loob ko, at may mga araw na sumasama rin ang loob nila.
Pero ngayon, pinag-uusapan na.
Hindi na ako basta nagbibigay nang walang tanong.
Hindi na rin sila basta humihingi nang walang pakiramdam.
Nagpatuloy ako sa pag-aaral.
Mabagal.
Paisang subject. Pahinga kapag kailangan. Iyak kapag pagod. Kape kapag inaantok.
May mga gabing tinatanong ko ang sarili ko kung huli na ba.
Kung may saysay pa ba.
Kung may pupuntahan pa ba ako.
Pero tuwing binubuksan ko ang notebook ko, naaalala ko:
Hindi huli ang taong matagal lang naantala.
At hindi nasayang ang pangarap dahil pinahiram mo muna ang lakas mo sa pamilya.
Isang gabi, pag-uwi ko mula sa klase, may maliit na cake sa mesa.
Hindi maganda ang frosting.
Medyo tabingi ang sulat.
Welcome home, Ate Rhea.
Nasa tabi ng cake si Mama Lorna, si Janelle, si Papa, at ang bunso naming si Nico.
“Anong meron?” tanong ko.
Ngumiti si Mama.
“Wala lang. Gusto lang naming salubungin ka.”
Natawa ako nang mahina. “Bakit?”
Nagkatinginan sila.
Si Mama ang unang nagsalita.
“Kasi lagi kang umuuwi noon na parang walang naghihintay sa’yo. Hindi namin napapansin.”
Bumigat ang dibdib ko.
Lumapit siya sa akin at hinawakan ang kamay ko.
“Anak, pasensya na.”
Napayuko ako.
Hindi dahil ayokong marinig.
Kundi dahil ang tagal kong hinintay iyon, hindi ko na alam kung paano tatanggapin.
“Sa sobrang asa ko sa’yo,” sabi niya, “nakalimutan kong anak din kita.”
Doon ako naiyak.
Hindi malakas.
Hindi parang sa teleserye.
Tahimik lang, habang hawak pa rin ang notebook ko, suot pa rin ang lumang sapatos ko, at amoy pawis pa rin mula sa biyahe.
Yumakap si Janelle sa akin.
“Sorry, Ate.”
Hindi ko sila niyakap agad.
Pero hindi rin ako umiwas.
Hinayaan ko lang munang tumagal ang sandali.
Dahil ngayon, hindi ako ang humahabol.
Sila ang lumapit.
At sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi ko kailangang mag-abot ng pera para maalalang nandiyan ako.
Umupo kami sa mesa.
Hati-hati sa maliit na cake.
Tumawa si Nico dahil mali ang spelling ng “welcome” sa receipt ng cake box.
Umiling si Papa habang pinapagalitan siya ni Mama.
Si Janelle naman, kinunan ako ng litrato.
“Ate, smile.”
Napatingin ako sa camera.
Sa likod ko, hindi basurahan ang hawak ko.
Hindi plates.
Hindi bills.
Notebook.
At sa litrato, ako ang nasa gitna.
Hindi dahil paborito na ako.
Kundi dahil sa wakas, nakita nila ako.
Hindi naging perpekto ang pamilya namin pagkatapos noon.
Hindi ganoon kadali ang buhay.
May mga sugat na kahit pinatawad mo na, may kirot pa rin kapag naaalala.
Pero natutunan ko rin na hindi lahat ng sakit, kailangang mauwi sa paglayo.
Minsan, sapat na ang tumigil ka muna sa pagbuhat para makita ng iba kung gaano kabigat ang matagal mong dinadala.
At minsan, ang mga taong nakalimot sa iyo ay hindi kailangang parusahan.
Kailangan lang nilang magising.
Lesson:
Hindi porke malakas ang isang tao, hindi na siya napapagod.
Hindi porke laging nagbibigay, wala na siyang kailangan.
At hindi porke tahimik, hindi na nasasaktan.
Minsan, ang pinakamahalagang pagmamahal ay hindi yung pagsalo sa lahat.
Kundi ang pagpaalala sa sarili mo na anak ka rin.
Tao ka rin.
At karapat-dapat ka ring piliin.