Naibalik ang deposit.

Dumating ang compensation.

Bumalik sa normal ang supply, sales, at weekend menu ng Seoul Corner

Dapat gumaan ang pakiramdam ni Norma.

Sa papel, maayos ang lahat.

Hindi na sila nagtatalo ni Willard. Kumakain silang magkasabay kapag pareho silang maaga. Nagkukuwento ito tungkol sa trabaho. Tinatanong niya kung kailan ang next site visit. Walang tensiyon sa hapag.

Wala ring binabanggit tungkol kay Dado.

Parang may bahagi ng nakaraang mga buwan na pareho nilang pinagkasunduang huwag galawin.

Isang Martes ng hapon, dumating si Cora na may dalang dalawang cup ng milk tea.

“Hindi ako umiinom niyan,” sabi ni Norma.

“Hindi para sa iyo. Pareho para sa akin.”

“E bakit ka nandito?”

“Para tingnan kung buhay ka pa.”

“Kitang-kita mong nagtatrabaho.”

“Iyon nga ang problema.”

Umupo si Cora sa stool sa labas ng counter. Pinagmamasdan siya habang nag-aayos ng invoices.

“Ano?” tanong ni Norma.

“Mas tahimik ka.”

“Maraming iniisip.”

“Mas masungit ka rin.”

“Normal iyon.”

“Hindi dumadaan si Dado.”

Napatigil ang ballpen niya.

“Bakit mo tinatanong?”

“Hindi ako nagtatanong. Sinasabi ko.”

“Busy siguro.”

“Alam mong hindi iyon.”

Ipinagpatuloy ni Norma ang pagsusulat. “Tapos na.”

“Sino ang nagtapos?”

“Ako.”

“Dahil ayaw mo sa kanya?”

“Dahil may anak ako.”

“Hindi ba puwedeng pareho?”

“Hindi mo naiintindihan.”

“May anak din ako.”

“Hindi kayo magkasama sa hirap tulad namin ni Willard.”

“Tama. Hindi pareho. Pero alam ko ang kaibahan ng pagmamahal sa anak at pagpapaubaya sa anak na mamili ng buhay mo.”

Tumigas ang mukha ni Norma. “Hindi siya namili.”

“Hindi niya kailangang magsabi ng bawal. Sapat na iyong alam niyang uurong ka kapag nasaktan siya.”

“Natural lang iyon sa ina.”

“Natural din bang wala ka nang sariling desisyon?”

“Cora.”

“Galit ka dahil totoo.”

Tumayo ang kaibigan. Bago umalis, inilapag ang isang milk tea sa counter.

“Hindi ko sinasabing piliin mo si Dado kaysa kay Willard. Ang sinasabi ko, bakit kailangang may matalo?”

Buong hapon, hindi maalis ni Norma ang tanong.

Kinagabihan, nakita niya si Willard sa kusina, kumakain ng reheated spaghetti habang nanonood sa tablet.

“May lakad ka sa Sabado?” tanong niya.

“May basketball yata ang office. Bakit?”

“Wala.”

“May kailangan ka?”

“Wala rin.”

Naisip niyang dati, awtomatikong kasama sa plano niya ang anak. Ngayon, may sarili na itong trabaho, kaibigan, schedule. Hindi niya iyon ikinagagalit. Iyon nga ang gusto niya—ang makitang kaya nitong mamuhay.

Pero bakit tila hindi niya binigyan ang sarili ng parehong pahintulot?

Kinabukasan, bago magbukas ang tindahan, sumakay siya ng jeep papunta sa sementeryo.

Hindi siya madalas dumalaw sa puntod ni Rogelio. Hindi dahil nakalimot siya. Dahil hindi niya nararamdamang doon lamang ito naroon. Mas nakikita niya ang asawa sa lumang ugali ni Willard, sa paraan nitong kumunot ang noo kapag nagko-concentrate, at sa pagkahilig nitong iwan ang basang tuwalya sa kama.

Naglinis siya ng lapida at naglagay ng maliit na bulaklak.

“May nakilala ako,” sabi niya.

Kakaiba ang magsalita sa bato. Pero wala namang ibang tao roon.

“Mabait siya. Hindi perpekto. Makulit. Hindi marunong magluto.”

Napangiti siya.

“Hindi kita pinapalitan.”

May hangin na dumaan sa mga puno. Walang sagot. Siyempre wala.

“Matagal kitang iningatan dito.” Hinawakan niya ang dibdib. “Pero hindi ko alam kung kailangan ko bang manatiling gano’n para patunayang minahal kita.”

Hindi siya humingi ng pahintulot.

Hindi rin siya nagpaalam na para bang iiwan niya ang alaala ng asawa.

Nagpasalamat lamang siya.

Sa buhay na nagkaroon sila.

Sa anak na naiwan.

At sa bahagi ng sarili niyang handa nang humakbang kahit walang kasiguruhan.

Pag-uwi, hinintay niya si Willard sa sala.

Dumating ito nang halos alas-nuwebe. Nang makita siyang gising at naghihintay, agad nag-alala.

“May problema?”

“Mag-usap tayo.”

Umupo ito sa tapat.

“Pumunta ako sa puntod ng Papa mo.”

“Anniversary ba?”

“Hindi.”

Tumango si Willard, naghihintay.

“Mahal kita,” sabi niya. “Walang mababago roon. Lahat ng ginawa ko, hindi ko pinagsisisihan.”

“Ma—”

“Hayaan mo akong matapos.”

Tumahimik ito.

“Pero hindi ko na kayang gawing sukatan ng bawat desisyon ang takot mong mawalan ako. Hindi ako nawawala. Hindi rin kita iniiwan. Pero may buhay ako na hindi lamang pagiging nanay mo.”

Bumaba ang tingin ni Willard.

“Hindi ko hinihinging maging okay ka agad kay Dado. Hindi ko rin hinihinging mahalin mo siya. Pero hindi ko na siya iiwan dahil lamang nahihirapan kang tanggapin.”

Matagal bago nagsalita ang anak.

“Magkakabalikan kayo?”

“Kung tatanggapin pa niya ako.”

“Tatanggapin ka niya.”

“Hindi ko alam.”

“Alam ko.”

Napatingin siya kay Willard.

“Hindi ako naging fair,” sabi nito. “Hindi ko pa kayang sabihin na okay na lahat. Pero hindi ko gustong malungkot ka dahil sa akin.”

“Hindi mo responsibilidad ang pasayahin ako.”

“Pero ayokong ako ang dahilan para hindi mo subukan.”

Hindi iyon buong pagtanggap. Hindi rin biglang nawala ang takot.

Pero sapat para malaman ni Norma na maaari silang magsimulang muli bilang mag-ina—hindi bilang dalawang taong kailangang hawakan ang isa’t isa para hindi magbago.

Kinabukasan, nagsara siya ng mart nang maaga. Hindi tumawag. Hindi nag-message.

Pumunta siya sa Manaloto Cooling Services.

Nasa loob si Dado, nakayuko sa isang disassembled control board. Nang marinig ang pinto, hindi agad tumingala.

“Closed na po,” sabi nito.

“Hindi ako magpapagawa.”

Napatigil ang kamay nito.

Dahan-dahang tumingala.

“Norma.”

“Hindi ako naparito para magpaalam.”

Hindi gumalaw si Dado.

Wala siyang ngiti. Wala ring agarang tanong.

Kaya si Norma ang lumapit.

Sa pagkakataong iyon, hindi siya naghihintay na may pumili para sa kanya.