Hindi agad nagsalita si Willard pagpasok sa bahay.

Naghubad ito ng sapatos, inilapag ang bag sa sofa, at dumiretso sa kusina. Binuksan ang refrigerator. Tiningnan ang laman na para bang iyon ang pinakakailangan niyang gawin.

Nakatayo si Norma sa may dining table, hindi malaman kung mauuna ba siyang magpaliwanag o maghintay ng tanong.

“May sinigang,” sabi niya.

“Kumain na ako.”

“Akala ko gutom ka.”

“Hindi na.”

Isinara ni Willard ang refrigerator. “Siya iyong nag-aayos ng freezer, tama?”

“Oo.”

“Bakit nandito?”

“Kumain.”

“Kayong dalawa lang?”

“May problema ba?”

“Wala. Nagtatanong lang.”

Pareho ang linyang ginagamit nito kapag halatang may problema.

“Dado ang pangalan niya,” sabi ni Norma. “Magkaibigan kami.”

“Gaano na katagal?”

“Hindi ko binibilang.”

“Ma.”

“Ano?”

“May relasyon ba kayo?”

Napakasimple ng tanong. Ngunit sa loob ng bahay na dalawampung taon nilang tinitirhan nang silang dalawa lamang, tila may inilagay na malaking bagay sa gitna ng sala.

.

“Nanliligaw siya,” sagot ni Norma.

Kitang-kita ang pagkabigla sa mukha ng anak. Mabilis naman nitong itinago.

“Kailan pa?”

“Bago lang.”

“Bakit hindi mo sinabi?”

“Dahil hindi ko pa alam kung ano ang sasabihin.”

“Kilala mo ba talaga siya?”

“Unti-unti.”

“May asawa?”

“Biyudo.”

“May anak?”

“Isang babae. Nasa Singapore.”

“May utang? May kaso? Maayos ba ang negosyo?”

Nagsimulang uminit ang mukha ni Norma. “Interrogation ba ito?”

“Nag-aalala lang ako.”

“Hindi ako bata.”

“Hindi ko sinabing bata ka.”

“Para kang humihingi ng background check.”

“Masama bang siguraduhin?”

“Kung may kailangan akong malaman, aalamin ko.”

“Paano kung hindi niya sinasabi?”

“Paano kung wala naman siyang itinatago?”

Hindi sumagot si Willard. Naglakad ito patungo sa sala at naupo. Sinundan siya ni Norma.

“Ma, hindi kita pinagbabawalan.”

“Hindi mo lang gusto.”

“Hindi ko siya kilala.”

“Ako ang kumikilala.”

“Iyon nga. Ikaw lang.”

“Ako naman ang nililigawan.”

Napahawak si Willard sa noo. “Ang bilis.”

“Anong mabilis? Isang halik?”

Nabitawan niya ang salita bago napigilan.

Napatingin nang diretso si Willard. “Hinalikan ka niya?”

Hindi na mababawi.

“At kung oo?”

“Dito? Sa bahay?”

“Willard.”

“Ma, hindi mo alam—”

“Alam ko ang ginagawa ko.”

“Hindi ko sinabing hindi.”

“Iyon mismo ang sinasabi mo sa paraan ng pagtatanong.”

Tumayo si Willard. “Paano iyong negosyo? Iyong bahay? Alam ba niyang sa iyo lahat iyon?”

Doon lumitaw ang tunay na pinagmumulan ng pag-aalala ni Willard.

Hindi dahil walang katuturan. Alam ni Norma na may mga taong nanlalamang. May mga biyudang naloloko. May mga lalaking mahusay magpakita ng kabaitan hanggang makuha ang gusto.

Pero si Willard ang nagsabi.

Ang anak na nakita kung paano niya binuo ang lahat.

“Sa tingin mo ba gano’n ako katanga?”

“Hindi.”

“Sa tingin mo dahil may lalaking tumingin sa akin, ibibigay ko na ang pinaghirapan ko?”

“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”

“E ano?”

“Gusto ko lang mag-ingat ka.”

“Dalawampung taon akong nag-ingat. Sa pera. Sa negosyo. Sa iyo. Sa lahat.”

“Hindi ko hinihinging isakripisyo mo—”

“Hindi ba?”

Natahimik si Willard.

Agad ding pinagsisihan ni Norma ang tanong. Nakita niya ang sakit sa mukha ng anak. Hindi nito hiniling na mabiyuda siya. Hindi rin nito hiniling na silang dalawa lamang ang magkasamang umahon.

Huminga siya nang malalim.

“Hindi ako humihingi ng pahintulot,” sabi niya, mas mahinahon. “Pero ayokong magsinungaling sa iyo. Kaya sinasabi ko ngayon.”

“Hindi rin ako nagbabawal.”

“Pero?”

“Gusto kong makilala siya.”

Hindi malinaw kung imbitasyon iyon o babala.

“Kapag handa na ako,” sagot ni Norma.

Nagtapos ang usapan nang walang sigawan, pero hindi rin maayos. Pumasok si Willard sa kuwarto. Naiwan si Norma sa sala, nakatingin sa litrato ng kanilang pamilya sa dingding.

Kinabukasan, hindi niya sinabi kay Dado ang buong nangyari. Sinabi lamang niyang nagtanong si Willard at kailangan nilang maghinay-hinay.

“Gaano kabagal?” tanong nito.

“Hindi ko alam.”

“Gusto mo bang tumigil muna ako sa pagdaan?”

May bahagi sa kanya na gustong sabihing oo. Mas madali kung walang makikita si Willard. Mas madaling bumalik sa dati.

Pero ayaw niyang magtago.

“Huwag araw-araw,” sabi niya.

“Hindi naman ako araw-araw.”

“Alam mo ang ibig kong sabihin.”

Tumango si Dado. Hindi nagtampo. Hindi rin namilit.

Sa mga sumunod na araw, tahimik si Willard. Magalang pa rin. Kumakain ng inihahanda niya. Nagte-text kapag late. Pero may distansiya sa pagitan nila na hindi naroon dati.

Isang hapon, dumating si Cora na halatang may gustong sabihin.

“Ano?” tanong ni Norma habang nagche-check ng inventory.

“May nagtatanong tungkol kay Dado.”

Napahinto siya. “Sino?”

“Si Willard. Dumaan sa salon. Tinanong kung gaano ko raw katagal kilala, kung may narinig akong problema sa negosyo.”

“Bakit sa iyo?”

“Dahil alam niyang madaldal ako.”

“May sinabi ka?”

“Ang totoo. Na wala naman akong alam na masama.”

Humigpit ang hawak ni Norma sa ballpen.

“May tinanong din daw siyang supplier,” dagdag ni Cora. “Iyong kakilala ni Mang Rolly na dati nang customer ni Dado.”

Hindi na simpleng pag-aalala iyon. Iniimbestigahan ng anak niya ang lalaking nanliligaw sa kanya nang hindi man lang nagsasabi.

Kinagabihan, hinarap niya si Willard.

“Totoo bang nagtatanong-tanong ka tungkol kay Dado?”

Hindi ito nagkunwaring hindi alam. “Oo.”

“Bakit?”

“Sinabi kong gusto ko siyang makilala.”

“Hindi iyan pagkilala. Pagsisiyasat iyan.”

“May mali ba sa pag-check?”

“May mali kapag ginawa mo sa likod ko.”

“Kung wala siyang itinatago, walang problema.”

“Hindi si Dado ang pinag-uusapan natin. Ako. Wala ka bang tiwala sa akin?”

Napatingin si Willard sa kanya. Sa unang pagkakataon, wala itong nakahandang sagot.

Tumunog ang cellphone ni Norma.

Si Dado.

Kumusta ka?

Tiningnan niya ang mensahe, pagkatapos ang anak.

Hindi siya sumagot sa alinman.