Tatlong beses tinanong ni Dado kung sigurado si Norma sa imbitasyon.

Tatlong beses din siyang sinabihang huwag nang pumunta kung marami siyang tanong.

Kaya Lunes ng gabi, dumating siya sa bahay ng mag-ina na may dalang isang supot ng prutas at dalawang bote ng soft drinks.

“Hindi ka pupunta sa ospital,” sabi ni Norma nang makita ang dala.

“Hindi ko alam kung ano ang dinadala kapag inimbitahang kumain.”

“Wala.”

“E di sa susunod, wala.”

Wala si Willard. May overtime at site coordination sa Caloocan. Sinabi ni Norma na baka alas-diyes pa ito makauwi. Hindi niya alam kung sinadya nitong piliin ang gabing iyon o nagkataon lamang.

Hindi na siya nagtanong.

Simple ang hapunan. Sinigang na bangus, pritong talong, at kanin. Mas maayos ang bahay kaysa sa inaasahan ni Dado, pero hindi marangya. Malinis. May mga framed certificates ni Willard sa dingding at ilang litrato mula graduation. Sa isang sulok ng sala, may larawan ng lalaking alam niyang si Rogelio.

Hindi iyon itinago ni Norma dahil naroon siya.

Nagustuhan niya iyon.

“Kumain ka,” sabi nito. “Kanina ka pa tingin nang tingin.”

“Sa bahay.”

“May mali?”

“Wala. Tahimik.”

“Hindi kapag nandito si Willard.”

“Madaldal?”

“Hindi. Pero maingay gumalaw. Laging may binubuksang cabinet at iniiwang ilaw.”

Napangiti si Dado. “Si Bea naman, kapag umuuwi, dalawang oras pa lang parang may bagyo sa bahay.”

“Makalat?”

“Organized daw. Hindi ko lang maintindihan ang sistema.”

Habang kumakain, ipinakita ni Norma ang ilang litrato ni Willard noong bata. Walang kapantay ang pride sa boses nito. Hindi nagpapanggap na modest. Ipinagmamalaki niya ang anak dahil alam niya ang bawat hirap bago iyon nakapagtapos.

“Scholar siya noong college,” sabi ni Norma. “Pero kulang pa rin. May project, pamasahe, computer. Minsan iniisip ko, mas mahal pa ang printing kaysa tuition.”

“AutoCAD ang course?”

“Drafting technology muna, tapos nag-training pa. Magaling talaga sa drawings kahit bata. Iyong likod ng resibo ko dati, puro bahay at tubo.”

“Tubo?”

“Pipes. Hindi halaman.”

“Baka nakatadhana sa waterworks.”

“Walang tadhana roon. Nag-apply siya nang sampung beses.”

Matapos kumain, tumulong si Dado magligpit. Ilang ulit siyang pinalayas ni Norma sa lababo, pero nanatili siya. Siya ang nagbanlaw habang si Norma ang nagpupunas.

“Hindi ka marunong magluto, pero marunong kang maghugas,” sabi nito.

“Kailangan. Walang ibang gagawa.”

“Paano noong buhay pa ang asawa mo?”

“Ako ang naghuhugas. Siya ang nagluluto.”

“Magaling?”

“Mas magaling kaysa sa akin.”

Doon nagsimula ang kuwento tungkol kay Lourdes.

Hindi niya ikinuwento ang buong huling taon. Hindi kailangan. Sinabi lamang niyang nagkasakit ito, gumaling sandali, pagkatapos ay bumalik ang sakit. Si Bea noon ay nasa senior high school. Nagpalitan silang mag-ama sa ospital, pero sa huli, pareho silang hindi handa.

“May paraan ba para maging handa?” tanong ni Norma.

“Wala siguro.”

Ibinaba nito ang basong pinupunasan. “Noong namatay si Rogelio, galit ako sa kanya.”

Hindi nagsalita si Dado.

“Hindi ko sinasabi sa iba. Parang masama. Pero galit ako. Bakit siya bumiyahe kahit malakas ang ulan? Bakit niya ako iniwan sa utang? Bakit ako lang ang kailangang magsabi kay Willard na wala na ang tatay niya?”

Nakatitig si Norma sa baso, pero tila ibang gabi ang nakikita.

“Kinabukasan, humingi ng gatas si Willard. Wala akong pera. May bente pesos sa wallet ko at kalahating kilong bigas. Iyong kapitbahay namin, binigyan ako ng dalawang itlog. Iyon ang kinain namin.”

Hindi namalayan ni Dado kung kailan siya lumapit. Kanina ay nasa kabilang dulo pa siya ng lababo; ngayon, nasa tabi na siya ni Norma.

“Hindi ako naging matapang dahil gusto ko,” sabi nito. “Wala lang akong ibang pagpipilian.”

“Hindi nababawasan ang tapang dahil napilitan ka.”

Napatingin si Norma sa kanya.

Bumuhos ang ulan sa bubong. Malakas at biglaan. Kasabay noon, kumislap ang ilaw at nawala ang kuryente.

“Sandali,” sabi ni Norma. “May emergency lamp sa drawer.”

Nagkapa ito sa dilim. Narinig ni Dado ang pagbukas ng cabinet at mahinang pagmura nang may malaglag.

“Ingat.”

“Alam ko.”

“Nasaan ka?”

“Nandito lang.”

Kumislap ang kidlat mula sa bintana. Sa sandaling iyon, nakita niya si Norma na nasa tapat lamang niya, hawak ang emergency lamp ngunit hindi pa nabubuksan.

Masyado silang malapit.

Nang bumalik ang dilim, wala sa kanilang gumalaw.

“Norma,” mahinang tawag niya.

“Ano?”

“Pwede ba kitang halikan?”

Hindi niya inasahan ang sagot. Inasahan niyang uurong ito. Magagalit. Magbibiro para takasan ang tanong.

Sa halip, naramdaman niya ang mga daliri nitong humawak sa manggas niya.

Bahagyang lumapit si Norma.

Iyon ang sagot.

Maingat siyang yumuko. Hindi nagmadali. Ang unang dampi ng labi nila ay halos tanong pa rin. Mainit, marahan, at puno ng pag-iingat ng dalawang taong parehong may alam sa pagkawala.

Nang hindi siya itulak ni Norma, muli niya itong hinalikan.

Mas matagal nang kaunti.

Naramdaman niya ang paghinga nito. Ang mahigpit na hawak sa manggas niya. Ang sariling dibdib na tila hindi sanay tumibok nang ganito kabilis.

Pagkatapos ay si Norma ang unang lumayo.

Binuksan ni Norma ang emergency lamp na hawak niya.

Mahinang puting liwanag ang pumuno sa kusina.

Namumula ang pisngi ni Norma. Hindi makatingin nang diretso.

“Bakit?” tanong ni Dado, hindi sigurado kung humihingi siya ng tawad o pahintulot na manatili.

“Wala.”

“Pinagsisisihan mo?”

Umiling ito.

Hindi niya napigilan ang ngiti.

“Huwag kang ngumiti nang ganiyan,” sabi ni Norma.

“Paano?”

“Parang nanalo ka.”

“Hindi ba?”

Hinampas siya nito ng dish towel sa dibdib.

Makalipas ang ilang minuto, bumalik ang kuryente. Pareho silang tumingin sa ilaw na para bang may nahuling ginagawa.

Tumunog ang cellphone ni Norma.

Si Willard.

“Pauwi na raw,” sabi nito pagkatapos basahin ang message.

Naintindihan ni Dado ang hindi sinasabi. Kinuha niya ang susi ng van at nagpaalam.

Sa may gate, huminto siya. Nasa pintuan si Norma, hawak pa rin ang dish towel.

“Good night,” sabi niya.

“Mag-ingat ka.”

“Norma.”

“Ano na naman?”

“Salamat.”

“Sa pagkain?”

“Kasama na iyon.”

Bago siya makasagot, may headlights na lumiko sa kanto. Huminto ang service vehicle ng MetroAqua sa tapat ng bahay.

Bumaba si Willard.

Nakita nito si Dado sa gate.

Pagkatapos ay tumingin sa ina nitong nakatayo sa pintuan—namumula pa ang mukha, hindi maayos ang buhok, at halatang hindi inaasahang maabutan sila.

Nagtagpo ang tingin ng dalawang lalaki.

Walang nagsalita.

Pero alam ni Dado na mula sa gabing iyon, hindi na lamang silang dalawa ni Norma ang kailangang magdesisyon kung gaano kadali o kahirap ang susunod na hakbang.