Hindi agad napansin ni Norma ang pagbaba ng benta.
Sa unang linggo, inisip niyang karaniwan lamang. Katapusan ng buwan. Maraming naghihintay ng sahod. Sa pangalawang linggo, sinabi niyang baka dahil tag-ulan at mas kaunti ang estudyanteng lumalabas. Pagsapit ng ikatlong linggo, hindi na niya kayang ipaliwanag ang mga numero.
Bumaba nang dalawampu’t tatlong porsiyento ang sales ng Seoul Corner.
Hindi iyon maliit.
Nakatayo siya sa likod ng counter, hawak ang dalawang linggong sales report, habang sa labas ng glass front ay dumaraan ang mga estudyanteng dati-rati’y sa kanila bumibili. Ngayon, may bitbit silang paper bag na may logo ng bagong Korean convenience chain na nagbukas sa kanto malapit sa terminal.
Mas malaki ang puwesto.
Mas maliwanag.
May opening promo, membership card, at buy-one-take-one sa mga produktong halos wala nang tubo.
“Ate Norma, magre-restock pa po ba tayo ng cheese ramyeon?” tanong ni Liza.
Tiningnan niya ang shelf. Tatlong packet pa ang natitira. Dati, isang kahon ang nauubos sa loob ng apat na araw.
“Hintayin muna nating bumaba sa isa.”
“Opo.”
“At huwag muna tayong mag-order ng dalawang case ng drinks. Isang case lang.”
Hindi nagtanong si Liza. Ngunit nakita ni Norma ang pag-aalala sa mukha nito.
Buong araw, siya mismo ang nag-observe sa galaw ng customers. May bumibili pa rin ng bigas. Maayos pa ang bigasan. Ang problema ay ang mart—ang negosyong pinakabago, pinakamalinis, at pinakagusto niyang patunay na kaya niyang sumabay sa pagbabago.
Pagsapit ng gabi, dumating si Willard.
“Ma, hindi ka pa umuuwi?”
“May tinitingnan lang.”
Pumasok ito at sumandal sa counter. Naka-office polo at may ID pa sa leeg. “Sabi ni Liza humina raw ang benta.”
Napatingin si Norma sa cashier. Agad itong yumuko at nagkunwaring nag-aayos ng resibo.
“Hindi naman kailangang sabihin sa iyo lahat.”
“Hindi ko sinabing kailangang sabihin. Nagtanong lang ako.”
Inabot ni Willard ang sales report. Sanay itong tumingin sa numbers at drawings. Mabilis nitong nakita ang problema.
“Malaki nga.”
“Alam ko.”
“Baka dapat bawasan muna ang stocks.”
“Ginagawa ko na.”
“Or i-close na lang muna ang mart. Malakas naman ang bigasan. Sayang ang kuryente sa freezer at aircon kung hindi sapat ang sales.”
Parang may malamig na bagay na ibinuhos sa batok ni Norma.
“Isara?”
“Temporary lang. Hanggang matapos iyong promo ng bago.”
“Kapag isinara mo ang tindahan, saan babalik ang customer?”
“Practical lang, Ma.”
“Praktikal din akong tao.”
“Hindi ko sinabing hindi.”
“Pero ang bilis mong isara ang pinaghirapan ko.”
Hindi inaasahan ni Willard ang tindi ng sagot. “Hindi ko minamaliit. Ayokong malugi ka.”
“Negosyo ko ito. Alam kong may risk.”
“Hindi mo kailangang patunayan—”
“Wala akong pinatutunayan sa iyo.”
Pareho silang natahimik.
Huminga nang malalim si Willard. “Sige. Sorry. Hindi ko dapat sinabi nang gano’n.”
Hindi sumagot si Norma. Alam niyang nag-aalala lamang ang anak. Pero hindi nito nauunawaan kung ano ang ibig sabihin ng Seoul Corner sa kanya.
Ang bigasan ay nagsimula sa pangangailangan.
Ang mart ay nagsimula dahil pinili niyang sumubok.
Hindi iyon simpleng puwesto na puwedeng isara kapag mahina ang isang buwan.
Pagkaalis ni Willard, nanatili siya sa counter hanggang magsara. Dumating si Dado bandang alas-otso, diretso mula sa service call. May bahid ng alikabok ang manggas at may maliit na hiwa sa isang daliri.
“Bakit ganiyan ang mukha mo?” tanong nito.
“Ganito talaga ang mukha ko.”
“Mas masungit ngayon.”
“Inaantok ako.”
Tumingin si Dado sa halos walang laman na tindahan. “Humina?”
Hindi siya sumagot agad.
“Halata ba?”
“Tatlong beses akong dumaan ngayong linggo. Kaunti ang tao.”
“Baka ikaw ang malas.”
“Pwede. Huwag muna akong papasukin bukas.”
Napangiti siya kahit ayaw niya.
Umupo si Dado sa labas, sa maliit na mesa. Nagdala si Norma ng kape at umupo sa tapat. Isinara na nila ang pinto ngunit bukas pa ang ilaw sa loob.
“May bagong chain,” sabi niya. “Mas mura ang presyo. Maraming promo.”
“Kayang tapatan?”
“Kung gusto kong walang kitain.”
“E di huwag.”
“Gano’n lang?”
“Hindi mo kailangang talunin sila sa paraan nila.”
“Ano ang paraan ko?”
Hindi agad sumagot si Dado. Tiningnan ang tindahan sa likod niya—ang shelves na maayos ang labels, ang freezer na malinis ang glass top, ang counter sa likod kung saan kabisado ni Norma ang pangalan at madalas pati utang ng customer.
“Ano ang hinahanap ng tao rito na wala roon?” tanong niya.
“Mas mura sila.”
“Hindi iyon ang tanong.”
“Mas marami silang produkto.”
“Hindi rin.”
Naiinis na siya. “Ikaw na ang sumagot.”
“Hindi ko alam. Hindi ko tindahan.”
“E bakit ka nagtatanong?”
“Dahil ikaw ang may alam.”
Tumahimik si Norma.
Sa malaking chain, may barcode at membership card. Dito, alam ni Liza kung sinong estudyante ang mahilig sa spicy seafood. Alam ni Norma kung sinong customer ang hindi puwedeng kumain ng pork. Nagbebenta sila ng tinging fish cake, kalahating pack ng frozen dumplings, at paisa-isang sachet ng sauce para sa mga hindi kayang bumili ng buong bag.
“Maliit na packs,” sabi niya. “Minsan hinahati namin ang malaking packaging. Mas abot-kaya.”
“Ano pa?”
“Pwede kaming magluto tuwing weekend. Ramyeon, tteokbokki, fish cake. Hindi naman sila nagluluto roon.”
“Ano pa?”
“Delivery sa malapit. Kilala namin ang mga customer.”
“E di iyon.”
“Hindi gano’n kadali.”
“Wala namang nagsabing madali.”
Parehong linya niya iyon. Narinig niya sa sariling bibig ilang linggo na ang nakaraan.
Kinabukasan, gumawa siya ng plano.
Hindi engrandeng relaunch. Walang malaking gastos.
Nag-post si Liza sa community groups. Naglagay sila ng maliit na menu sa glass door. Tuwing Sabado at Linggo, may freshly cooked ramyeon at fish cake cups. Nagbenta sila ng budget Korean snack bundles para sa estudyante. Pinayagan niyang umorder sa text ang mga suki at ipahatid ni Jun kapag hindi abala sa bigasan.
Si Dado ang gumawa ng simpleng folding counter sa tabi ng pinto para sa cooked orders. Binayaran niya ang materyales at labor kahit ilang beses itong tumanggi.
“Negosyo ito,” sabi niya. “Hindi panliligaw.”
“Puwedeng pareho.”
“Hindi.”
“E di negosyo.”
Sa unang weekend, kaunti lamang ang bumili. Sa pangalawa, may pila na limang tao. Sa pangatlo, may nag-post ng larawan ng kanilang fish cake cup at dumami ang orders.
Hindi bumalik agad sa dating level ang sales. Pero huminto ang pagbaba.
Isang Linggo ng gabi, matapos maubos ang huling pot ng tteokbokki, inilapag ni Norma ang sandok at napaupo sa likod ng counter.
“Pagod?” tanong ni Dado.
“Hindi.”
“Sinungaling.”
“Masaya lang.”
Lumapit ito at inilapag sa harap niya ang isang maliit na paper bowl. Itinabi nito ng maaga ang huling serving.
“Akala ko sold out.”
“Para sa may-ari.”
“Kumain ka na?”
“Oo.”
“Hati tayo.”
Kumuha siya ng isa pang tinidor.
Magkatabi silang kumain sa likod ng counter habang sina Liza at Jun ay nagliligpit sa harap. Walang engrandeng tagumpay. Hindi pa ligtas ang negosyo. Marami pang kailangang ayusin.
Pero sa unang pagkakataon mula nang magbukas ang bagong chain, hindi takot ang unang naramdaman ni Norma kapag iniisip ang susunod na linggo.
At nang sabihin niyang, “Kain ka sa bahay bukas. Magluluto ako,” hindi niya iyon binawi.