May mga bagay na mas madaling harapin kapag may ingay.

Reklamo ng customer.

Tunog ng cash register.

Kalansing ng mga bote sa chiller.

Pagbaba ng sako mula sa delivery truck.

Kapag abala si Norma, hindi niya kailangang pangalanan ang anumang nararamdaman.

Problema lamang kapag gabi.

Kapag sarado na ang tindahan, tulog na si Willard, at ang tanging naririnig niya ay ang mahinang ugong ng electric fan.

Nang gabing iyon, hindi siya makatulog.

Ilang beses niyang binalikan ang nangyari sa mart. Ang tawa niya. Ang pagdikit ng mga daliri nila. Ang paraan ng pagtitig ni Dado na hindi bastos, hindi rin naaawa. Para lamang may nakikita ito sa kanya na matagal na niyang hindi tinitingnan.

Bumangon siya at binuksan ang aparador.

Sa pinakailalim, may lumang kahong binalutan ng kupas na floral paper. Hindi niya iyon madalas galawin. Hindi dahil masakit pa rin sa parehong paraan. Kundi dahil kapag binuksan, kailangan niyang maglaan ng oras sa bawat bagay sa loob.

Mga litrato.

Lumang wallet ni Rogelio.

Resibo ng singsing na hulugan nilang binayaran bago ikasal.

Isang relo na matagal nang hindi gumagana.

Tatlong sulat na isinulat nito noong nagtatrabaho sa probinsiya bago ipinanganak si Willard.

Umupo si Norma sa sahig at kinuha ang unang litrato. Nasa tabing-dagat sila, pareho pang payat at sunog ang balat. Naka-shorts si Rogelio at may hawak na plastic na plato ng inihaw na pusit. Nakangiti siya sa camera na para bang walang mangyayaring masama sa kanila kailanman.

Hindi niya nakalimutan ang asawa.

Hindi niya kailangang tumingin sa litrato para maalala ang tawa nito. Ang amoy ng pawis pagkatapos ng trabaho. Ang ugali nitong iwan ang basang tuwalya sa ibabaw ng kama. Ang paraan nitong kumatok nang tatlong beses sa gate para alam niyang siya ang dumating.

Mahal niya si Rogelio.

Totoo iyon noon.

Totoo pa rin ngayon, sa paraang hindi na humihingi ng kapalit.

Kaya bakit pakiramdam niya ay may pagtataksil sa simpleng pag-asang makita ulit si Dado?

“Ma?”

Nagulat siya at muntik mabitawan ang litrato.

Nakatayo si Willard sa pintuan. Inaantok pa, may hawak na baso ng tubig.

“Bakit gising ka pa?” tanong ni Norma.

“Ako dapat nagtatanong.”

Mabilis niyang inayos ang mga gamit sa kahon. “Naglinis lang.”

Tumigil ang tingin ni Willard sa litrato. “Si Papa?”

“Oo.”

Pumasok ito at umupo sa gilid ng kama. “May problema ba?”

“Wala.”

“Bigla mo lang binuksan?”

“Bawal ba?”

“Hindi naman.”

Kinuha ni Willard ang isang litrato kung saan anim na taong gulang ito at nakasakay sa balikat ng ama. “Hindi ko maalala kung kailan ito.”

“Sa birthday ni Tita Nena. Nagpunta tayo sa resort sa Bulacan.”

“Naalala ko iyong pool. Hindi ko maalala si Papa roon.”

May kirot na dumaan sa dibdib ni Norma, pero hindi bago.

“Masaya ka,” sabi niya. “Ayaw mong bumaba sa balikat niya kahit masakit na raw ang leeg niya.”

Ngumiti si Willard. “Ikaw ang maraming naalala para sa ating dalawa.”

Iyon ang ginawa niya sa loob ng dalawampung taon. Iningatan ang mga kuwentong maaaring mawala. Tiniyak na hindi mabubura si Rogelio sa buhay ng anak.

Hindi ba sapat iyon?

“May lakad ka ulit sa weekend?” tanong ni Willard.

Napatingin siya rito. “Bakit?”

“Wala. Baka lang kailangan mo ng maghahatid.”

“Hindi pa ako baldado.”

“Hindi ko sinabing gano’n.”

“May trabaho ka. Huwag mo akong problemahin.”

“Hindi ka problema, Ma.”

Tumayo si Willard at ibinalik ang litrato sa kahon. Bago lumabas, huminto ito sa pintuan.

“Masaya ka ba noong Linggo?”

Hindi niya inaasahan ang tanong.

“Oo,” sagot niya.

“Good.”

Pagkasara ng pinto, mas lalo siyang nakaramdam ng guilt.

Hindi dahil kay Rogelio.

Dahil nagsisinungaling siya kay Willard sa pamamagitan ng hindi pagsasabi.

Kinabukasan, nag-message si Dado habang nag-i-inventory siya.

Kumain ka na ba?

Tiningnan niya ang oras. Alas-onse y medya.

Mamaya, sagot niya.

Iyon ang palagi mong sagot.

May customer.

Kumain pagkatapos.

Napangiti siya sa cellphone.

“Ate Norma,” tawag ni Liza mula sa counter, “iyong delivery po ng drinks.”

Mabilis niyang ibinulsa ang cellphone. “Bilangin mo muna. Susunod ako.”

Buong araw siyang naging abala. Hindi na sumunod ang message ni Dado. Pagsapit ng gabi, siya naman ang paulit-ulit na tumingin sa cellphone.

Wala.

Bandang alas-nuwebe, nakauwi na siya. Naghapunan sila ni Willard habang nanonood ng balita. Tahimik ang anak, abala sa pag-scroll sa tablet at pag-check ng drawing revisions.

“May mali ba sa trabaho?” tanong niya.

“Wala. May kailangang i-adjust na alignment.”

“Gagabihin ka bukas?”

“Baka.”

Tumango si Norma at tumingin ulit sa cellphone. “May pagkain sa ref.”

“Ma.”

“Ano?”

“May kausap ka ba?”

Muntik siyang mabilaukan. “Anong kausap?”

“Kanina ka pa tingin nang tingin sa cellphone.”

“Supplier.”

“Alas-nuwebe?”

“May suppliers na gising sa gabi.”

Hindi ito mukhang kumbinsido, pero hindi na nagtanong.

Pagpasok sa kuwarto, inilapag ni Norma ang cellphone sa kama. Nilakad niya ang distansiya mula aparador hanggang bintana nang dalawang beses bago muling kinuha iyon.

Binuksan ang message thread nila ni Dado.

Nag-type.

Binura.

Nag-type ulit.

Kailan ka ulit dadaan?

Bago niya mapigilan ang sarili, pinindot niya ang send.

Agad niyang ibinaba ang cellphone na para bang mainit.

Wala pang isang minuto, dumating ang sagot.

Bukas. Kahit walang sira.

Napaupo si Norma sa kama.

Sa ibabaw ng aparador, nakaharap sa kanya ang litrato nila ni Rogelio.

Hindi niya iyon itinago.

Hindi rin niya binaligtad.

Kinuha lamang niya ang larawan at maingat na pinunasan ang alikabok sa frame.

Pagkatapos, ibinalik niya sa parehong lugar.

May bahagi ng buhay na hindi kailangang burahin para makagawa ng bagong espasyo.

Hindi pa niya lubos na pinaniniwalaan iyon.

Pero sa unang pagkakataon, sinubukan niya.