Alas-kuwatro y medya pa lamang ng umaga, gising na si Norma Villanueva.
Hindi niya kailangan ng alarm clock. Dalawampung taon nang kusa siyang nagigising bago tumilaok ang mga manok sa bakanteng lote sa likod ng kanilang bahay. Kahit puyat. Kahit masakit ang likod. Kahit malamig ang sahig at mas masarap sanang manatili sa ilalim ng kumot.
May tindahang bubuksan.
May bigas na kailangang bilangin.
May anak na kailangang ipaghanda ng almusal kahit matagal nang hindi bata.
Dahan-dahan siyang bumangon at hinanap ng mga paa ang tsinelas sa ilalim ng kama. Nang buksan niya ang kurtina, madilim pa sa labas. Isang poste lamang sa kanto ang may ilaw. Sa ilalim niyon, may pusang nakaupo sa tabi ng basurahan, tila naghihintay din sa pagsisimula ng araw.
Tahimik.
Dati, kinatatakutan niya ang ganitong katahimikan. Noong unang mga taon pagkatapos mamatay si Rogelio, bawat tunog sa gabi ay pinakikinggan niya. Baka umiyak si Willard. Baka may kumatok na nagpapautang. Baka may pumasok sa maliit nilang inuupahang bahay.
Ngayon, kabisado na niya ang katahimikan. Alam na niya kung alin ang tunog ng refrigerator, alin ang pag-ungol ng lumang electric fan, at alin ang yabag ng anak kapag bumabangon para uminom ng tubig.
Nagpunta siya sa kusina at nagsalang ng tubig. Habang hinihintay itong kumulo, binuksan niya ang refrigerator. May natira pang adobo at isang lalagyan ng kanin mula kagabi.
Sapat na iyon para kay Willard.
Nagsaing pa rin siya para sa tanghalian nila sa tindahan, saka pinainit ang adobo. May trabaho ang anak sa MetroAqua Waterworks Corporation at ayaw niyang umalis itong walang laman ang tiyan.
Kahit ilang beses nang sinasabi ni Willard na may cafeteria sa opisina.
Kahit dalawampu’t anim na taong gulang na ito.
Kahit mas malaki na ang buwanang sahod nito kaysa sa kinikita niya noong nagsisimula pa lamang siyang magtinda.
Anak pa rin niya iyon.
At may mga bagay na hindi basta nawawala dahil lumaki na ang bata.
Habang umiinom ng kape, binuksan ni Norma ang makapal na notebook na ginagamit niya sa paglista ng deliveries.
Labinlimang sako ng regular milled rice.
Sampung sako ng well-milled.
Anim na sako ng premium.
Dalawang kahon ng Korean noodles.
Tatlong kahon ng fish cakes.
Isang kahon ng frozen dumplings.
May kulang na dalawang tray ng itlog mula sa supplier kahapon. Nilagyan niya ng bilog ang entry at nagsulat sa gilid: Tawagan si Mang Rolly bago mag-alas-siyete.
Hindi siya umaasa sa memorya lamang. Kapag negosyo ang usapan, kailangang nakasulat. Isang maling bilang lang ay maaaring maging kulang sa pambayad sa kuryente, sahod, o susunod na delivery.
Narinig niya ang pagbukas ng pinto sa kuwarto ni Willard.
“Ma, gising ka na naman nang sobrang aga.”
Lumabas ang anak na gusot ang buhok at nakapikit pa ang isang mata. Naka-gray na pambahay na shirt at shorts. Sa tangkad nitong halos anim na talampakan, kita pa rin sa mukha ang dating batang ayaw bumangon para pumasok sa elementarya.
“Kung hindi ako gigising, sino ang magpapakain sa iyo?”
“May kamay naman ako.”
“May kamay ka nga. Marunong ka bang magsaing nang hindi sinusunog ang ilalim?”
Umupo si Willard sa mesa. “Isang beses lang nangyari iyon.”
“Tatlong beses.”
“Matagal na iyon.”
“Hindi nawawala ang bilang dahil matagal na.”
Napangiti ang anak at kinuha ang basong inihanda niya. “May site coordination kami mamaya. Baka gabihin ako.”
“Saang site?”
“Caloocan. May irerevise kaming pipeline layout.”
“Magdala ka ng payong.”
“Nasa sasakyan naman kami ng company.”
“Magdala ka pa rin.”
Hindi na nakipagtalo si Willard. Kinuha nito ang plato at nagsimulang kumain.
Habang pinagmamasdan ang anak, sandaling naalala ni Norma ang batang anim na taong gulang na nakaupo sa sahig ng ospital, yakap ang maliit na backpack, habang siya ay nakatayo sa harap ng doktor at pilit inuunawa ang mga salitang ayaw niyang marinig.
Hindi na umuwi si Rogelio mula sa aksidente.
Kinabukasan, kinailangan pa ring kumain ni Willard.
Iyon ang unang aral na ibinigay sa kanya ng pagiging biyuda: maaaring gumuho ang mundo mo, pero magugutom pa rin ang anak mo pagsapit ng tanghali.
Kaya bumangon siya.
At hindi na siya tumigil.
“Ma?”
Nabalik siya sa kasalukuyan. Nakatingin sa kanya si Willard.
“Ano?”
“Kanina ka pa nakatulala.”
“Iniisip ko kung na-charge mo ang cellphone mo.”
“Na-charge ko.”
“Power bank?”
“Ma.”
“Nagtatanong lang.”
Umiling ito, pero nakangiti pa rin. “Ikaw ang mag-ingat. Huwag kang magbuhat ng sako. Nandiyan naman si Jun at si Nestor.”
“Hindi ako nagbubuhat. Nagbabantay lang ako.”
Pareho nilang alam na hindi iyon totoo.
Pagkatapos kumain, inilagay ni Norma sa maliit na lalagyan ang natirang adobo at inabot iyon sa anak.
“Ma, sabi ko may cafeteria.”
“E di huwag mong kainin. Iuwi mo ulit.”
Kinuha rin ni Willard ang baon.
Bago umalis, yumuko ito at hinalikan siya sa noo. Isang mabilis na halik, parang bahagi lamang ng araw-araw na routine.
“Text ka kapag nasa tindahan ka na.”
“Ilang kanto lang naman.”
“Mag-text ka pa rin.”
“Opo.”
Nang magsara ang gate sa likod ni Willard, nanatiling nakatayo si Norma sa kusina. Tahimik na naman ang bahay.
Hindi naman siya malungkot.
May trabaho siya. May negosyo. May anak na maayos ang buhay.
Iyon ang paulit-ulit niyang sinasabi sa sarili tuwing umuuwi siya at napapansing tila napakaluwang na ng bahay para sa kanilang dalawa ni Willard.
Makalipas ang kalahating oras, naglakad siya papunta sa dalawang magkatabing puwesto sa pangunahing kalsada.
Sa kaliwa ang Norma Rice Supply. Walang magarbong disenyo. Malaking karatula, hanay ng mga sako, timbangan, at mga lalagyang puno ng iba’t ibang klase ng bigas. Sa kanan naman ang Seoul Corner Korean Mart, mas maliit ngunit mas maliwanag, may glass door, racks ng noodles at snacks, dalawang chest freezer sa may harap, at isang malaking upright freezer sa likod ng counter.
Hindi niya pinangarap noong bata siya na magkaroon ng Korean convenience store. Hindi rin niya alam dati ang kaibahan ng ramyeon sa instant mami. Pero nang mapansin niyang maraming estudyante at call center employees sa lugar ang naghahanap ng Korean food, nag-aral siya.
Nagtanong siya sa suppliers.
Nanood ng videos tungkol sa products.
Tinandaan kung alin ang maanghang, alin ang halal, alin ang mabilis maubos, at alin ang natatambak.
Hindi sapat ang sipag sa negosyo. Kailangang marunong kang makinig sa gusto ng tao.
Pagdating niya, naroon na si Liza, ang cashier sa Korean mart. Binubuksan nito ang ilaw habang si Jun naman ay nagtatanggal ng trapal sa bigasan.
“Magandang umaga, Ate Norma,” bati ni Liza.
“Tiningnan mo ang delivery kahapon?”
“Opo. Kumpleto ang frozen. Kulang lang talaga ng dalawang tray ng itlog.”
“Tinawagan ko na si Mang Rolly. Isasabay daw mamaya.”
Pumasok si Norma sa mart at dumiretso sa likod ng counter. Binilang niya ang cash float, tiningnan ang resibo ng nakaraang araw, at sinuri ang temperature log ng mga freezer.
Maayos.
Negative eighteen degrees.
Pagsapit ng alas-siyete, nagsimula nang dumating ang mga customer. May matandang bumili ng kalahating kilo ng bigas. May estudyanteng naghanap ng pinakamurang ramyeon. May construction worker na nangutang ng tatlong kilo at nangakong magbabayad sa Sabado.
“Huling beses na ito, Bert,” sabi ni Norma habang isinusulat ang pangalan nito sa maliit na ledger.
“Opo, Aling Norma. Sigurado po sa Sabado.”
“Iyan din ang sinabi mo noong Martes.”
Ngumiti ang lalaki na parang batang nahuli. “Pero ngayon, totoong-totoo na.”
“Kapag hindi ka nagbayad, sa susunod amoy lang ng sinaing ang ibibigay ko sa iyo.”
Natawa si Bert at nagpasalamat nang paulit-ulit.
Hindi mahina si Norma sa negosyo. Alam niya kung kailan maniningil at kung kailan hindi dapat magpautang. Pero alam din niya ang pakiramdam ng pag-uwi nang walang maisasaing.
May mga utang na sinusulat niya sa ledger.
May mga utang ding hindi na niya binabalikan.
Pagsapit ng tanghali, dumating ang dalawang tray ng itlog. Siya mismo ang nagbilang bago pumirma sa delivery receipt.
“Ate Norma, kakain na po kayo?” paalala ni Liza.
“Mamaya.”
“Kanina pa po kayo nagsasabing mamaya.”
“Kumain ka na. Ako muna rito.”
Nang makaalis si Liza para mag-lunch, binuksan ni Norma ang baon niya. Malamig na ang kanin at adobo, pero hindi siya nagreklamo. Sanay siyang kumain sa likod ng counter, nakatayo, habang nagbabantay ng customer.
Nag-message si Willard.
Nasa site na kami. Kumain ka.
Napangiti siya.
Ikaw rin, sagot niya.
Pagkatapos ay kinunan niya ng litrato ang pagkain at ipinadala sa anak para may patunay.
Bandang alas-tres, dumilim ang langit. Bumuhos ang ulan at humina ang pasok ng customer. Ginamit ni Norma ang oras para ayusin ang stockroom. Inilipat niya ang ilang kahon ng noodles, tinanggal ang alikabok sa estante, at gumawa ng listahan para sa susunod na order.
Nang yumuko siya para abutin ang isang kahon, sumakit ang ibabang bahagi ng kanyang likod.
Napahawak siya sa gilid ng shelf.
“Ate Norma, ako na po,” sabi ni Jun mula sa pinto.
“Kaya ko.”
“Sabi ni Kuya Willard, huwag daw kayong magbubuhat.”
Tumingin siya rito. “Kailan kayo nag-usap?”
“Noong isang araw po.”
“Bakit parang may samahan kayong dalawa laban sa akin?”
Napakamot si Jun. “Nag-aalala lang po.”
“Kung nag-aalala kayo, ayusin ninyo ang pagkakasalansan para hindi ko kailangang ulitin.”
Mabilis itong lumapit at kinuha ang kahon sa kanya.
Hindi na siya tumutol.
Pagsapit ng gabi, tumila ang ulan. Isa-isang umuwi ang mga tauhan. Si Norma ang laging huling naiiwan dahil ayaw niyang ipagkatiwala sa iba ang final count at pagsasara.
Alas-nuwebe na nang patayin niya ang ilaw sa bigasan. Pumasok siya sa Korean mart para i-check ang pinto, cash register, at mga freezer.
Doon niya narinig ang mahinang pagtunog.
Beep.
Beep.
Beep.
Napalingon siya sa malaking upright freezer sa likod.
Kumikislap ang pula nitong ilaw.
Binuksan niya ang display.
Negative five degrees.
Nanlamig ang kanyang batok.
“Hindi maaari.”
Pinindot niya ang reset. Ilang segundo itong tumahimik, saka muling tumunog.
Beep.
Negative four.
Masyadong mabilis ang pagtaas ng temperatura.
Nilapitan niya ang pinto at hinawakan ang gilid. Mahigpit naman ang seal. Hindi rin bukas nang matagal ang freezer. Nang silipin niya ang loob, nagsisimula nang lumambot ang ilang pakete ng fish cake sa itaas.
Kinuha niya ang cellphone at tinawagan si Mang Romy, ang nagbenta sa kanya ng secondhand freezer dalawang taon na ang nakararaan.
“Mang Romy, pasensiya na sa oras. Tumataas ang temperature ng freezer.”
“Anong reading?”
“Negative four na. Kanina negative eighteen.”
“May kakaibang tunog?”
Ipinatong niya ang tenga sa gilid. “May ugong, pero parang humihinto.”
“Huwag n’yo munang buksan. Wala ako sa Maynila ngayon. Bibigay ko sa inyo ang number ni Dado Manaloto. Siya ang tumitingin ng commercial freezers ko.”
“Mapagkakatiwalaan ba?”
“Opo. Hindi kayo tatagain niyan. Sabihin n’yong ako ang nagbigay ng number.”
Pagkatapos ng tawag, agad niyang tinawagan ang numerong ipinadala.
Dalawang ring lamang bago may sumagot.
“Manaloto Cooling Services.”
Boses ng lalaki. Mababa. Kalma. Parang hindi alas-nuwebe ng gabi at wala siyang panindang unti-unting natutunaw.
“Si Mang Dado po ba ito?”
“Opo. Sino po sila?”
“Norma Villanueva. Binigay ni Mang Romy ang number ninyo. May freezer akong tumataas ang temperature. Negative three na ngayon.”
Biglang naging mas alerto ang boses sa kabilang linya.
“Anong brand at model?”
Binasa niya ang sticker sa gilid.
“May iba pa po ba kayong freezer?”
“May dalawang chest freezer sa harap, pero pareho ring puno.”
“Huwag n’yo munang buksan ang sira.
Ilipat lang ang pinakamahalagang stock kapag nandiyan na ako para hindi sabay-sabay uminit. Nasaan po ang tindahan?”
Ibinigay niya ang address.
“Malapit lang ako. Mga dalawampung minuto.”
“Sigurado kayong makakarating kayo?”
“Papunta na po ako.”
Napatigil si Norma.
Walang tanong kung kaya ba niyang magbayad. Walang reklamo sa oras. Walang mahabang paliwanag.
Papunta na po ako.
Ibinaba niya ang tawag at tumingin sa paligid ng tindahan. Patay na ang ibang ilaw. Sa glass door, kita niya ang sarili niyang repleksiyon – buhok na nakapusod, pagod na mukha, at dalawang kamay na mahigpit ang hawak sa cellphone.
Sa likod niya, patuloy ang mahinang tunog ng freezer.
Beep.
Beep.
Beep.
At sa unang pagkakataon sa buong araw, wala siyang magawa kundi maghintay sa pagdating ng isang taong hindi niya kilala.