Katatapos lamang ni Dado Manaloto sa paglinis ng tools nang tumunog ang cellphone niya.

Nasa maliit siyang repair shop sa Valenzuela, nakaupo sa harap ng workbench na puno ng wires, gauges, at piyesang naghihintay ayusin. Sarado na ang roll-up door sa kalahati. Si Emil, ang assistant niyang mahigit sampung taon nang kasama, ay nagwawalis sa may entrada.

“Kuya Dado, huwag n’yo nang sagutin,” sabi ni Emil. “Alas-nuwebe na. Baka aircon na naman ng taong gusto lang lumamig ngayong gabi.”

“Kapag tumawag sa ganitong oras, malamang emergency.”

“Emergency din ang hapunan ninyo. Kanina pa naghihintay.”

Sinagot pa rin ni Dado ang tawag.

“Manaloto Cooling Services.”

Isang babae ang nasa kabilang linya. Hindi mataas ang boses, pero mabilis ang pagsasalita. Pilit na kalmado. Narinig niya agad ang kaba sa pagitan ng bawat tanong.

Norma Villanueva.

Binigay ni Mang Romy ang numero niya.

Commercial freezer. Mula negative eighteen, naging negative three sa loob ng ilang oras.

Hindi na niya kinailangang mag-isip nang matagal.

“Papunta na po ako.”

Pagkababa niya ng tawag, ibinalik niya sa toolbox ang clamp meter at screwdriver set.

Napabuntong-hininga si Emil. “Sabi na nga ba.”

“May freezer na puno ng paninda.”

“At wala nang ibang technician sa buong Valenzuela?”

“Wala nang ibang sasagot sa oras na ito.”

“Kaya kayo laging tinatawagan. Alam nilang hindi kayo marunong tumanggi.”

“Marunong ako.”

“Kailan?”

Hindi sumagot si Dado. Isinara niya ang toolbox at kinuha ang lumang brown na jacket na nakasabit sa likod ng upuan.

“Umuwi ka na. Ako na ang magsasara.”

“Samahan ko na kayo.”

“Hindi kailangan. I-text ko kapag kailangan ng tulong.”

Tiningnan siya ni Emil mula ulo hanggang paa. “Magpalit man lang kayo ng polo. May mantsa ng grasa iyan.”

“Freezer ang titingin sa akin, hindi tao.”

“Opo. Freezer.”

May kakaiba sa tono ni Emil, pero hindi na pinansin ni Dado.

Makalipas ang dalawampu’t dalawang minuto, huminto ang van niya sa tapat ng dalawang magkatabing tindahan. Patay na ang ilaw sa bigasan, ngunit maliwanag pa ang Korean mart. Sa likod ng glass door, may babaeng nakatayo sa harap ng freezer habang may hawak na notebook.

Kumatok siya.

Mabilis itong lumingon at binuksan ang pinto.

“Kayo po si Mang Dado?”

“Dado lang po. Kayo si Ma’am Norma?”

“Norma na lang. Halika. Negative one na.”

Hindi man lang siya nabigyan ng pagkakataong batiin nang maayos.

Sumunod siya sa babae patungo sa likod ng counter. Katamtaman ang tangkad nito, naka-dark na blouse at maluwag na pantalon. Nakatali ang buhok, pero may ilang hiblang kumawala sa gilid ng mukha. Pawis ang noo kahit malamig sa loob ng mart.

Hindi siya mukhang madaling mataranta.

Iyon ang unang napansin ni Dado.

Ang ikalawa: taranta na ito, pero ayaw ipahalata.

“Kailan nagsimulang tumaas?” tanong niya habang inilalapag ang toolbox.

“Mga alas-otso y medya ko napansin. Maayos pa kaninang umaga. Naka-log dito.”

Iniabot ni Norma ang notebook. Kumpleto ang oras at temperature readings. May pirma pa ng cashier sa bawat check.

“Regular n’yong mino-monitor?”

“Tatlong beses isang araw. Mas madalas kapag may bagong delivery.”

Tumango si Dado. “Mabuti. Huwag muna nating buksan.”

“Pero may stock sa loob na lumalambot na.”

“Kapag binuksan natin ngayon, mas mabilis papasok ang mainit na hangin. Tingnan ko muna kung compressor, fan, o electrical.”

“Gaano katagal?”

“Depende sa sira.”

“Ilang oras?”

Tumingin siya rito. “Hindi ko pa nakikita, Norma. Kapag nagsabi ako ng oras ngayon, manghuhula lang ako.”

Bahagyang kumunot ang noo nito.

Malamang sanay itong nakukuha agad ang sagot na gusto.

Hindi naman siya nainis. Sa halip, binuksan niya ang lower service panel at sinimulang tingnan ang wiring.

“May nasunog bang amoy?”

“Wala.”

“May naglinis ba sa likod nitong mga nakaraang araw?”

“Si Jun kahapon. Walis lang. Hindi ginalaw ang wires.”

“May brownout?”

“Saglit noong isang gabi. Bumalik agad.”

Ikinabit ni Dado ang meter. May supply. Umiikot ang condenser fan, pero hindi tuloy-tuloy ang compressor. Sa bawat pagtatangka nitong magsimula, may mahinang click bago ito mamatay.

“Narinig n’yo iyon?”

Lumapit si Norma. “Iyong click?”

“Opo. Mukhang relay o overload protector. Titingnan natin.”

Binuksan niya ang terminal cover. Bahagyang sunog ang dulo ng wire at maluwag ang koneksiyon sa relay. Hindi malaki ang sira, pero sapat para hindi makapagsimula nang maayos ang compressor.

“Kailangan bang palitan ang compressor?” agad na tanong ni Norma.

“Hindi.”

Parang nakahinga ito nang kaunti.

“Sigurado?”

“Hindi ako magpapalit ng compressor kung hindi sira ang compressor.”

“May mga gumagawa noon.”

“Alam ko.”

Kinuha niya ang ekstrang relay sa toolbox. Mabuti at pareho ang rating. Pinalitan niya ang sunog na connector, hinigpitan ang wiring, at sinuri ang ibang terminals.

Habang nagtatrabaho, naramdaman niyang nakatayo si Norma sa likod niya.

Hindi ito umuupo.

Hindi rin umaalis.

“Maaari po kayong maupo,” sabi niya.

“Ayos lang ako rito.”

“Mas bibilis ang trabaho kapag hindi n’yo ako tinititigan.”

“Hindi kita tinititigan. Binabantayan ko ang freezer.”

Napangiti si Dado kahit nakayuko. “Magkatabi kami.”

Natahimik ito.

Pagkatapos ng ilang segundo, narinig niyang hinila ni Norma ang isang maliit na stool at umupo.

Ikinabit niya ang bagong relay at muling binuksan ang unit. Umugong ang compressor. Sa pagkakataong ito, tuloy-tuloy.

Hinintay niya ang reading.

Zero.

Negative one.

Negative two.

“Bumababa,” sabi ni Norma.

“Dapat tuloy-tuloy na. Pero maghihintay tayo ng ilang minuto bago buksan.”

“Maghihintay tayo?”

“Hindi ko kayo iiwan hangga’t hindi ko nakikitang stable.”

Tumingin ito sa kanya. Sandali lamang, pero sapat para mapansin ni Dado ang pagod sa ilalim ng mga mata nito.

“Magkano?” tanong ni Norma.

“Mamaya na ang presyo.”

“Gusto kong malaman ngayon.”

“Relay, connector, at emergency service. Hindi aabot sa iniisip n’yo.”

“Hindi mo alam kung ano ang iniisip ko.”

“Compressor replacement. Mga ilang libo depende sa unit.”

Napakurap si Norma.

“Iyon nga.”

“Kaya sinabi kong hindi aabot doon.”

Napailing ito, pero may bahagyang ngiti sa gilid ng labi.

Makalipas ang labinlimang minuto, bumaba sa negative eight ang temperature. Binuksan nila ang freezer. Maayos pa ang karamihan ng products.

Ang nasa itaas lamang ang bahagyang lumambot, pero malamig pa rin at maaari pang ilipat sa isa sa dalawang chest freezer sa harap habang bumabalik sa tamang temperature ang unit.

“Iyon munang fish cakes at dumplings ang ilipat,” sabi ni Dado.

. “Huwag n’yong pagsiksikan ang harap ng fan. Kailangan may daanan ang hangin.”

Agad kumilos si Norma. Kinuha nito ang isang crate at sinimulang maglipat.

“Ako na sa mabigat.”

“Kaya ko.”

“Hindi ko sinabing hindi.”

Hinawakan niya ang kabilang gilid ng crate bago pa ito makatutol.

Magkasabay nilang inilipat ang paninda. Mabilis si Norma at alam ang eksaktong puwesto ng bawat produkto. Wala itong kilos na sayang. Kahit pagod, hindi nagkakamali sa bilang.

Pagkatapos, kumuha si Dado ng service report at nagsulat sa maliit na folding table.

“Pirma po rito.”

Binasa ni Norma ang buong report bago pumirma. Pati serial number at pangalan ng piyesa ay tiningnan.

“Hindi kayo basta pumipirma,” sabi niya.

“Hindi dapat basta pumipirma.”

“Tama naman.”

Iniabot niya ang invoice.

Kumunot ang noo ni Norma nang makita ang halaga. “Ito lang?”

“Ito lang ang sira.”

“Emergency call ito. Gabi na.”

“Kasama na.”

“Baka nakalimutan mo ang labor.”

“Nasa pangalawang linya.”

Muling binasa ni Norma ang papel.

“Masyadong mababa.”

“Baka sanay lang kayong sinisingil nang mataas.”

Tumingin ito sa kanya nang diretso. “Hindi ako madaling lokohin.”

“Hindi ko naman sinabing ganoon.”

“Parang iyon ang ibig mong sabihin.”

“Ang ibig kong sabihin, tama ang singil ko. Hindi ko kailangang dagdagan dahil nag-alala kayo.”

May ilang segundong katahimikan.

Pagkatapos, binayaran siya ni Norma nang eksakto. Wala nang pagtatalo.

Isinara ni Dado ang toolbox. “Babalik ako pagkatapos ng dalawang araw para i-check ang reading at electrical connection. Kasama na iyon sa service.”

“Hindi na kailangan. Tatawag ako kapag may problema.”

“Mas mabuting makita bago magkaroon ulit ng problema.”

“Magkano ang follow-up?”

“Kasama na nga po.”

“Walang libre sa negosyo.”

“Hindi libre. Binayaran n’yo na.”

Mukhang may isasagot pa ito, pero pinili na lamang tumango.

Habang naglalakad patungo sa pinto, napansin ni Dado ang rack ng ramyeon. Makukulay ang pakete, halos pare-parehong may larawan ng pulang sabaw at apoy.

Huminto siya.

“Alin dito ang hindi sobrang anghang?”

Lumapit si Norma. “Mahilig ka sa maanghang?”

“Hindi.”

“Bakit ka bibili?”

Kumuha siya ng dalawang pakete na itinuro nito. “Para masubukan.”

“Iyan ang mild. Huwag mong ilagay lahat ng sauce kung ayaw mong umiyak.”

“Hindi ako madaling umiyak.”

“Sabi rin iyan ng mga unang beses bumili rito.”

Binayaran niya ang ramyeon. Nang iabot ni Norma ang maliit na paper bag, hindi nito napigilang itanong, “Talaga bang kakainin mo iyan?”

“Kapag hindi ko nagustuhan, babalik ako para magreklamo.”

“Hindi kasama sa warranty ang panlasa mo.”

“Sayang.”

Sa wakas, malinaw na ngumiti si Norma.

Hindi malaki. Hindi matagal.

Pero sapat iyon para gumaan ang buong mukha nito.

Paglabas ni Dado ng tindahan, malamig na ang hangin matapos ang ulan. Inilagay niya ang toolbox sa likod ng van at ang paper bag sa passenger seat.

Bago siya sumakay, napatingin siya sa glass door.

Nakatayo pa rin si Norma sa loob, sinusuri ang freezer display.

Negative twelve.

Maayos na.

Dapat ay umalis na siya nang hindi na lumilingon.

Pero nang makita niyang nakatingin din si Norma sa labas, bahagya siyang nagtaas ng kamay.

Ganoon din ang ginawa nito.

Pagkatapos, mabilis na tumalikod si Norma at bumalik sa trabaho.

Napangiti si Dado habang binubuksan ang pinto ng van.

Freezer lamang ang pinuntahan niya.

Iyon ang sinabi niya sa sarili hanggang makarating sa bahay.