“Pangatlong araw na iyan.”

Hindi lumingon si Dado mula sa maliit na refrigerator na inaayos niya sa repair shop. “Ano?”

“Na maaga kayong naliligo.”

Nasa kabilang dulo si Emil, nag-aayos ng copper tubing ayon sa sukat. Nakataas ang kilay nito at halatang mas interesado sa buhay niya kaysa sa trabahong nasa harap.

“Araw-araw akong naliligo.”

“Hindi ganyan kaaga. At hindi kayo nagpapalit ng polo bago magtanghali.”

“May pupuntahan ako.”

“Saan?”

“Follow-up.”

“Sa freezer na maayos na?”

Huminto ang kamay ni Dado.

“Bakit alam mo?”

“Kayo ang nagkuwento. Dalawang beses.”

“Hindi ko ikinuwento. Sinabi ko lang ang trabaho.”

“Pati kung ilang freezer, anong tindahan, at kung gaano katamis magtimpla ng kape ang may-ari. Kumpletong service report.”

Ibinalik ni Dado ang screwdriver sa tray. “May problema ka ba sa kape?”

“Wala. Natutuwa lang ako na may tindahan palang tatlong beses n’yong kailangang puntahan para masigurong ayos ang isang relay.”

“Dalawang beses pa lang.”

“Kaya pala. Kulang pa.”

Hindi na niya pinatulan. Tinapos niya ang pagkabit ng thermostat at sinubukan ang unit. Nang maayos ang reading, pinirmahan niya ang service tag at tumayo.

“Ikaw muna rito. May dalawang pickup mamaya.”

“Opo. Magreklamo kayo kung hindi masarap ang kape.”

“Magtrabaho ka.”

Narinig niya ang tawa ni Emil hanggang makalabas siya ng shop.

Hindi naman kailangang pumunta ni Dado sa Seoul Corner Korean Mart.

Totoo iyon.

Maayos ang freezer. Kumpleto ang follow-up. Wala nang dapat i-check.

Pero noong umaga, habang umiinom ng sarili niyang kapeng walang asukal, naisip niya ang timpla ni Norma. Sobrang tamis. Halos hindi niya malasahan ang kape.

Naubos pa rin niya.

Huminto siya sa tapat ng mart bago mag-alas-diyes. Hindi pa masyadong maraming customer. Sa bigasan, si Jun ang nagsasalansan ng maliit na supot ng bigas. Sa loob ng mart, si Norma ay nakatayo sa harap ng counter, may kausap sa cellphone habang nagsusulat sa notebook.

Nang makita siya nito sa glass door, kumunot agad ang noo.

Hindi iyon magandang pagsalubong.

“Ano na naman ang sira?”

“Wala.”

“Bakit ka narito?”

“Kape.”

“May coffee shop sa kabilang kanto.”

“Hindi ako nagkakape roon.”

“Dahil?”

“Hindi ko pa nasusubukan.”

Napailing si Norma at bumalik sa counter. “Umupo ka. Tatapusin ko lang ito.”

Sumunod si Dado. Nakita niyang may kausap itong supplier tungkol sa maling bilang ng delivery. Hindi ito bastos, pero hindi rin pumapayag na palusutin ang kulang.

“Dalawang tray ang kulang kahapon. Dumating nga ngayon, pero kasama iyon sa dating invoice. Hindi ko babayaran ulit,” sabi ni Norma. “Ipadala mo ang corrected statement bago mag Biyernes.”

Tahimik siyang nakinig habang inaayos ang ilang sachet ng coffee sa estante. Nang matapos ang tawag, huminga nang malalim si Norma at ibinaba ang cellphone.

“Laging may kulang?” tanong niya.

“Kapag hindi binantayan, laging may kulang.”

“Kaya kayo mismo ang nagche-check?”

“Pera ko ang mawawala.”

“May mga tauhan naman kayo.”

“May trabaho sila. May trabaho rin ako.”

Kumuha si Norma ng dalawang mug. “Kaunting asukal lang ngayon?”

“Kalahati ng nilagay n’yo kahapon.”

“Hindi ko matandaan kung gaano karami iyon.”

“Mukhang ibinuhos n’yo ang buong asukarera.”

“Sobra ka.”

“Sobra rin ang tamis.”

Muli itong nagtimpla. Sa pagkakataong ito, pinatikim muna sa kanya bago tuluyang ibinigay.

“Ayos?”

Sumimsim si Dado. Matamis pa rin, pero hindi na masakit sa lalamunan.

“Mas mabuti.”

“Para kang customer na mahirap pasiyahin.”

“Bumabalik naman.”

“Iyon nga ang problema.”

Pero ngumiti si Norma habang sinasabi iyon.

Umupo sila sa maliit na mesa sa gilid ng mart. May dumating na dalawang estudyanteng bumili ng snacks. Mabilis silang pinagsilbihan ni Norma, kabisado ang presyo kahit hindi tumingin sa scanner.

Nang makaalis ang mga ito, napansin ni Dado ang lumang litrato na nakadikit sa loob ng cabinet sa likod ng counter. Isang mas batang Norma, may hawak na maliit na batang lalaki, nakatayo sa harap ng limang sako ng bigas.

“Kayo iyan?”

Lumingon si Norma. “Saan?”

Itinuro niya ang litrato.

“Matagal na iyan. Pitong taon si Willard.”

“Iyon ang una n’yong bigasan?”

“Hindi pa bigasan. Limang sako lang iyan sa harap ng inuupahan naming bahay.”

Kinuha ni Norma ang litrato mula sa cabinet. Kupas na ang mga gilid. Sa larawan, mas payat ito at mas maikli ang buhok. Nakangiti ang batang si Willard, pero seryoso ang mukha ni Norma.

“Nagsimula ako sa tingi,” kuwento nito. “Isang kilo, kalahati, minsan dalawang takal. Maraming hindi kayang bumili ng isang sako o kahit limang kilo noon. Hinahati ko sa maliliit na supot.”

“Kayo rin ang nagdedeliver?”

“Naglalakad lang ako sa malapit. Kapag malayo, nakikisuyo ako sa tricycle tapos babayaran kapag nakasingil na.”

“Wala kayong kasama?”

Sandaling tumahimik si Norma.

“Wala na noon ang asawa ko.”

Hindi nagbago ang tono nito. Parang simpleng detalye lamang sa mahabang kuwento ng negosyo.

Pero nakita ni Dado ang pagdampi ng hinlalaki nito sa gilid ng litrato.

“Ilang taon si Willard nang mawala siya?” maingat niyang tanong.

“Anim.”

“Maliit pa.”

“Oo.”

“Mahirap.”

Ngumiti si Norma, pero walang saya. “Wala namang ibang pagpipilian.”

Alam ni Dado ang linyang iyon.

Maraming beses niya ring sinabi sa sarili matapos mawala si Lourdes.

Kailangan niyang bumangon dahil may anak.

Kailangan niyang magtrabaho dahil may bayarin.

Kailangan niyang maging maayos dahil walang ibang sasalo.

Pero hindi niya sinabi iyon kay Norma. Hindi pa ito ang tamang oras para ipasok ang sarili niyang kuwento sa alaala nito.

“Hindi ibig sabihin na walang pagpipilian, hindi na mahirap,” sabi niya.

Napatingin si Norma sa kanya.

Hindi ito sumagot agad. Ibinalik lamang ang litrato sa cabinet at isinara ang pinto.

“Ngayon, ayos na,” sabi nito. “May trabaho na si Willard. Maayos ang negosyo. Nakabili na kami ng bahay.”

“At kayo?”

“Ano ako?”

“Ayos din ba kayo?”

Napatigil si Norma.

Sa labas, may humintong jeep. May tumawad sa presyo ng bigas kay Jun. May dumaan na batang umiiyak habang hinihila ng ina.

Maraming tunog sa paligid.

Pero wala siyang sagot.

“Siyempre,” sabi nito sa huli. “Bakit hindi?”

Hindi na pinilit ni Dado.

Uminom siya ng kape at pinagmasdan si Norma habang muling binubuksan ang notebook. Nakita niyang maingat nitong inililipat ang usapan pabalik sa ligtas na bagay: presyo, stock, delivery.

Sanay itong kontrolado ang lahat.

Marahil dahil masyado nang maraming bagay ang nawala nang hindi nito kontrolado.

Bago magtanghali, tumayo si Dado.

“Aalis ka na?” tanong ni Norma, saka tila nagulat sa sarili nitong tanong.

“May trabaho pa ako.”

“Akala ko nagpunta ka rito para sa trabaho.”

“Kape.”

“Hindi trabaho ang kape.”

“Depende sa timpla.”

Napailing ito. “Sa susunod, ikaw na magtimpla.”

“May susunod?”

Muling napatigil si Norma.

Pagkatapos ay itinuro ang pinto. “Lumabas ka na bago kita singilin sa upuan.”

Ngumiti si Dado. “Bukas ulit.”

“Hindi kita inimbitahan.”

“Hindi rin ninyo ako pinagbawalan.”

“Dado.”

“Sige na. Aalis na.”

Nang makarating siya sa shop, naroon si Emil sa likod ng counter, hawak ang isang kahon ng parts.

“Kumusta ang freezer?” tanong nito.

“Maayos.”

“At ang kape?”

“Mas kaunti na ang asukal.”

“Progress.”

“Tumigil ka.”

“Wala naman akong sinasabi.”

Buong hapon, abala si Dado sa trabaho. Dalawang air-conditioning unit ang kinailangan niyang linisin at isang chiller ang may tagas. Hindi na niya naisip si Norma nang higit sa tatlo o apat na beses.

O iyon ang sabi niya sa sarili.

Gabi na nang umuwi siya sa maliit na bahay na matagal na niyang tinitirhan. Tahimik sa loob. Binuksan niya ang ilaw sa sala at nakita ang dalawang pakete ng ramyeon sa ibabaw ng mesa.

Hindi pa niya itinatapon ang mga wrapper dahil balak niyang tandaan kung alin ang mild.

Tumunog ang cellphone niya.

Video call mula kay Bea.

Sinagot niya agad.

Lumitaw sa screen ang mukha ng anak. Nasa maliit itong apartment sa Singapore, nakapusod ang buhok at may suot na salamin.

“Pa, kumain ka na?”

“Kakauwi ko lang.”

“Ibig sabihin hindi pa.”

“Kakain na.”

“Ano? Sardinas na naman?”

“May itlog.”

“Mas malala.”

Umupo si Dado sa sofa. “Ikaw, bakit gising ka pa?”

“May render akong tinatapos. Deadline bukas.”

“Huwag kang magpuyat.”

“Sabi ng lalaking hindi pa kumakain ng alas-diyes.”

“Iba ako.”

“Oo. Mas matigas ang ulo.”

Nagkuwentuhan sila tungkol sa trabaho ni Bea, sa bagong project, at sa posibilidad na makauwi ito sa Pasko. Hindi sigurado ang anak dahil maraming deadline sa office.

Habang nagsasalita si Bea, napansin nitong nakangiti siya.

“Bakit?” tanong ni Dado.

“Wala.”

“Bakit ganyan ang tingin mo?”

“Masaya ka.”

“Hindi ba dapat?”

“Dapat. Pero iba ngayon.”

“Pagod lang ako.”

“Ang pagod, hindi nakangiti nang mag-isa.”

Napalingon si Dado sa kabilang direksiyon. “May naayos akong freezer.”

“Talaga? Napakasaya namang freezer niyan.”

“Bea.”

Tumawa ang anak. “May babae ba?”

“Wala.”

“Mabilis ang sagot.”

“Dahil wala.”

“Ano ang pangalan?”

“Sinabi nang wala.”

“Hindi ko tinanong kung mayroon. Tinanong ko ang pangalan.”

Napailing si Dado.

Sa screen, biglang tumingin si Bea sa gilid ng sala. Kita pala sa likod niya ang dalawang wrapper ng ramyeon sa mesa.

“Pa, kumakain ka na ng Korean noodles?”

“Sinubukan ko lang.”

“Hindi ka mahilig sa maanghang.”

“Mild iyon.”

“Bumili ka ba ng bagay na hindi mo kailangan para lang makita ang nagbebenta?”

Hindi agad nakasagot si Dado.

At iyon na ang naging sagot niya.

Lumaki ang ngiti ni Bea. “Ay, Pa.”

“Matulog ka na.”

“Hindi pa tapos ang render ko. At hindi pa tapos ang kuwento mo.”

“Walang kuwento.”

“Sige. Wala. Pero kapag nagpakilala ka sa akin, huwag mong sabihing hindi kita tinanong.”

“Magtrabaho ka.”

“Kumain ka.”

Pagkatapos ng tawag, nanatili si Dado sa sofa. Tahimik ang bahay, gaya ng lagi. Pareho ang ayos ng mga gamit. Pareho ang ilaw. Pareho ang lumang orasan sa dingding.

Walang nagbago.

Pero sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, naisip niyang baka hindi masama kung may magbago nga.