Hindi sila nag-usap sa tindahan.

Hinintay ni Willard na makauwi sila at makapaghapunan. Hindi halos ginalaw ni Norma ang pagkain. Alam niyang hindi tungkol sa supplier ang gustong pag-usapan ng anak.

Pagkatapos magligpit, naupo sila sa sala.

“Sabihin mo na,” sabi niya.

“Hindi ko gustong mag-away tayo.”

“E di huwag mo akong kausapin na parang wala akong sariling isip.”

“Hindi pa nga ako nagsisimula.”

“Alam ko na ang sasabihin mo.”

“Hindi mo alam.”

Napabuntong-hininga si Norma. “Sige. Magsalita ka.”

Pinagsalikop ni Willard ang dalawang kamay, tulad ng ginagawa nito kapag may mahirap ipaliwanag sa trabaho.

“Masyado siyang involved.”

“Tinulungan tayo.”

“Iyon nga. Apat na buwan mo pa lang kilala, nasa financial records na, supplier complaint, tindahan—”

“Wala siyang access sa account ko.”

“Pero alam na niya ang problema.”

“Dahil naroon siya.”

“Bakit siya lagi naroon?”

Natawa si Norma nang walang saya. “Dahil pinapayagan ko.”

“Ma, hindi ko sinasabing masama siya.”

“Pero bawat salita mo, ganoon ang ibig sabihin.”

“Ang sinasabi ko, mabilis.”

“Hindi mabilis ang apat na buwan.”

“Para sa ganitong involvement, oo.”

“Dalawampung taon akong walang ibang pinapasok sa buhay natin. Gaano katagal pa ang katanggap-tanggap sa iyo?”

Hindi sumagot si Willard.

“Isang taon? Limang taon? Kapag sesenta na ako?”

“Hindi tungkol sa edad mo.”

“Lahat ito tungkol sa edad ko. Iniisip mong dahil apatnapu’t siyam ako at matagal nang walang lalaki, madali akong maniwala.”

“Hindi!”

Unang beses nitong nagtaas ng boses.

Tumahimik sila pareho.

“Hindi ko iniisip na tanga ka,” sabi ni Willard. “Natatakot lang ako na may mangyari at bumalik tayo sa dati.”

“Anong dati?”

“Iyong walang pera. Iyong wala tayong malapitan. Iyong ikaw lang lahat.”

“Hindi tayo babalik doon dahil lang may minamahal ako.”

Nabitawan niya ang salita.

Pareho silang natigilan.

Mahal.

Hindi pa niya iyon sinasabi kay Dado. Hindi rin sa sarili nang direkta.

Pero naroon na pala.

Bumaba ang tingin ni Willard. “Mahal mo na?”

Hindi niya kayang bawiin. “Oo.”

Napahawak ito sa batok. Tumayo at naglakad papunta sa bintana.

“Hindi ko alam kung paano maging okay agad,” sabi nito.

“Hindi ko hinihinging agad.”

“Pero gusto mong tanggapin ko lahat.”

“Gusto kong tanggapin mong may sarili akong buhay.”

“Hindi ba ako bahagi noon?”

“Willard.”

Doon niya nakita ang tunay na takot. Hindi sa pera. Hindi kay Dado. Sa posibilidad na hindi na siya ang unang kailangan ng ina.

Lumambot ang galit ni Norma.

At iyon din ang problema.

Kapag nasasaktan ang anak, kusang bumabalik ang buong pagkatao niya sa pagiging ina. Kahit may bahagi niyang sumisigaw na siya naman.

“Bahagi ka,” sabi niya. “Palagi.”

“Pero iba na.”

“Lumalaki ang buhay. Hindi ibig sabihin lumiit ang lugar mo.”

Hindi nito kayang paniwalaan. Hindi pa.

Kinabukasan, nakipagkita si Norma kay Dado sa maliit na mesa sa labas ng Seoul Corner. Sarado na ang tindahan. Naka-off ang ilaw sa loob maliban sa isang ilaw sa likod ng counter.

Alam ni Dado bago pa siya magsalita.

“Gusto mong tumigil muna,” sabi nito.

Hindi niya agad masabi ang oo.

“Hindi dahil ayaw ko sa iyo.”

“Alam ko.”

“Hindi ko kayang araw-araw kaming ganito ni Willard.”

“Alam ko rin.”

“Siya lang ang pamilya ko nang matagal.”

“Hindi ko hinihinging talikuran mo siya.”

“Pero sa ngayon, iyon ang pakiramdam niya.”

Ibinaba ni Dado ang tingin sa tasang hawak. Hindi na mainit ang kape.

“Anong gusto mong gawin ko?” tanong nito.

“Lumayo muna.”

Mas masakit marinig nang malinaw.

Hindi ito nakipagtalo. Hindi sinabing mali siya. Hindi ginamit ang lahat ng tulong bilang dahilan para manatili.

Kinuha ni Dado mula sa bulsa ang ekstrang susi ng Seoul Corner. Ibinigay niya iyon ilang linggo na ang nakaraan para sa emergency repairs at early maintenance visits.

Inilapag nito sa mesa.

“Kapag may problema sa freezer, tawagan mo pa rin ako. Trabaho iyon.”

“Dado—”

“Hindi ako magagalit sa iyo dahil pinipili mong ayusin ang relasyon sa anak mo.”

“Pero?”

“Walang pero.”

Iyon ang mas masakit.

“Hindi mo ba ako pipigilan?”

“Kapag pinigilan kita, mas mapapadali ba?”

“Hindi.”

“E di bakit?”

Hindi niya alam. Marahil gusto niyang may magsabi sa kanyang mali ang desisyon. Na may karapatan siyang maging makasarili. Na hindi siya hahayaang umatras sa nakasanayan.

Pero hindi responsibilidad ni Dado na gawin ang desisyong ayaw niyang akuin.

Tumayo ito.

“Mag-ingat ka,” sabi ni Norma.

“Ikaw rin.”

Walang yakap.

Walang huling halik.

Sumakay si Dado sa van at umalis.

Naiwan si Norma sa mesa. Sa harap niya ang susi, maliit at malamig sa ilalim ng ilaw sa labas.

Mula sa loob ng tindahan, maririnig ang mahinang ugong ng freezer.

Maayos ang lahat.

Tahimik ang bahay nila ni Willard kinagabihan. Wala nang dahilan para magtalo. Wala na rin si Dado na pag-uusapan.

Nakamit ni Norma ang kapayapaang pinili niya.

Hindi niya inaasahang ganoon pala kamukha ng pag-iisa ang katahimikan.